🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:19:09 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

किण्व
kiṇva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
ख़मीर (बीज) (2.10.42) नग्नहू
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
किण्व संज्ञा पुं॰ [सं॰] शराब में खभीर उठाने के लिये व्यवहृत् एक प्रकार का बीज [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
किण्व n. [अस् m., L.] ferment, drug or seed used to produce fermentation in the manufacture of spirits from sugar, bassia, &c., Āp.; Mn. viii, 326; Suśr. (cf. तण्डुल-क्˚)
किण्व n. sin, Uṇ. i, 150.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (282,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
किण्वं Sin. --ण्वः, --ण्वं A drug or seed used to cause fermentation in the manufacture of spirits; Ms. 8. 326.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0402-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
किण्व न० उल्वादि० नि० । १ सुरावीजे २ पापे च मेदि० सुरावीजद्रव्यभेदश्च नानाविधः सौत्रामणीशब्दे वक्ष्यते, भावप्र० “सुरावीजन्तु किण्वकम्” इति परिभाष्य “सुरावीजं यवगोधूमतण्डुलादि” इति व्याख्यातं सुश्रुते तु कल्वस्य तण्डुलादिती भिन्नत्वेन निर्द्देशः कृतः यथा “वैरेचनिकमूलानां क्वाथे माषान् सुभावितान् । सुधौतां- स्तत्कषायेण शालीनाञ्चापि तण्डुलान् । अवक्षुद्यैकतः पिण्डान् कृत्वा शुष्कान् सुचूर्णितान् । शालितण्डुल चूर्णञ्च तत्कषायोष्मसाधितम् । तस्य पिष्टस्य भागांस्त्रीन् किण्वभागविमिश्रितान् । मण्डोदकार्थे क्वाथञ्चदद्यात्तत्य- र्व्वमेकतः । निदध्यात्कलसे तान्तु सुरां जातरसां पिवेत्” “किण्वादिभ्योमदशक्तिवत्” सां० सू० । अयं शब्द पु० न० इति भरतः । तस्मै हितम् अपूपा० यत् छ वा किण्व्य किण्वीत्य तत्साधने द्रव्ये त्रि०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2046,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
किण्वं, क्ली, (कण + “उल्वादयश्च” । उणां ४ । ९५ इति साधुः । यद्वा “अशूप्रुषि लटीति” । उणां १ । १५१ । इति क्वन् बहुलवचनादित्वम् ।) सुरा- वीजम् । (यथा, मनुः । ८ । ३२६ । “सूत्रकार्पासकिण्वानां गोमयस्य गुडस्य च” ॥) पापम् । इति मेदिनी ॥
किण्वः, पुं, क्ली, (कण् + “अशूप्रुषीति” उणां १ । १५१ । इति क्वन् बहुलवचनादित्वम् ।) सुरा- बीजम् । इति वाचस्पतिरित्यमरटीकायां भरतः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-126-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें