🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:46:05 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कुकुर
kukura
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुकुर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. यदुवंशी क्षत्रियों की एक जाति । ये लोग अंधक राजा के पुत्र कुकुर के वंशज माने जाते हैं । पर्या॰—यादव । दाशार्ह । सात्वत । कुंक्कुर ।
२. एक प्रदेश जहाँ कुक्कुर जाति के क्षत्रिय रहते थे । यह देश राजपूताने के अंतर्गत है ।
३. एक साँप का नाम ।
४. कुता ।
५. गंठिवन का पेड़ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुकुर m. (Uṇ. i, 41) = कुक्कुर (a dog), L.
N. of a plant and perfume (= ग्रन्थि-पर्णी), L.
N. of a prince (son of Andhaka), MBh. xiii, 7679; Hariv.; BhP.
कुकुर m. pl. the descendants of that prince, Hariv. 2030
कुकुर m. N. of a people (branch of the Yadu race), MBh.; R. &c. (often named in connection with the Andhakas or Andhas)
the country of the Kukura people.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (287,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुकुर पु० कुं पृथिवी० कुरति त्यजति स्वामित्वेन कुर--क । यदुवंशीयनृपभेदे तेषां ययातिशापात् राज्यं नास्तीति पुराणकथा यदुशब्दे दृश्या । “विधुरि ता धुरिताः” कुकु- रस्त्रिय” माघः । २ दशार्हे देशभेदे पु० ब० व० । कुक- उरच् किच्च । ३ कुक्कुरे हड्डचन्द्रः । ४ ग्रन्थिपर्ण्यो- षधौ त्रिका० । कुकुरनृपश्चान्धकपुत्रभेदः । “कुकुरः भजमानशुचिकम्बलबर्हिषास्तथान्धकस्य पुत्राः” इति विष्णु पु० “कुकुरो भजमानश्च शुचिः कम्बलबर्हिषः । “अन्धकात् काश्यदुहिता चतुरोलभतात्मजान् कुकुरं भजमानं च शमं कम्बलबहिषम्” हरिवं० ३८ अ० तदधिष्ठानदेशभेदश्च दशार्हः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2062,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुकुरः, पुं, (कु कुत्सितं कुरति शब्दायते । कुर् + अच् ।) कुक्कुरः । (कुं पृथिवीं कुरति स्वामित्वेन आदत्तवान् । कुर् + कः । यद्वा -- कुक्धातोः “मद्गुरादयश्च” । उणां १ । ४२ । इति साधुः ।) क्षत्रियविशेषः । इत्युणादिकोषः । स तु यदुवंशी- यान्धकराजपुत्रः । इति श्रोभागवतम् ॥ (यथा माघे १३ । १६ । “परिफुल्लगण्डफलकाः परस्परम् परिरेभिरे कुकुरकौरवस्त्रियः” ॥) ग्रन्थिपर्णीवृक्षः । इति त्रि काण्डशेषः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-133-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कुकुर" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें