🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:14:55 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कुटजलेह
kuṭajaleha
🟢 वाचस्पत्यम्
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुटजलेह पु० चक्रदत्तोक्ते अतिसारनाशके लेहभेदे यथा “शतं कुटजमूलस्य क्षुण्णं तोयार्पणैः पचेत् । क्वाथे पादा- वशेषेऽस्मिन् लेहं पूते पुनः पचेत् । सौवर्चलयवक्षारवि- डसैन्धवपिप्पलीम् । धातकीन्द्रयवाजाजीचूर्णं दत्त्वा पल- द्वयम् । लिह्याद्वदरमात्रं तत् शीतं क्षौद्रेण संयुतम् । पक्वापक्वमतीसारं नानावर्णं सवेदनम् । दुर्व्वारं ग्रहणी- रोगं जयेच्चैव प्रवाहिकाम्” । अर्शोरोगनाशके तत्रोक्ते २ लेहभेदे च यथा- “कुटजत्वक्पलशतं जलद्रोणे विपाचयेत् । अष्टभागाव- शिष्टन्तु कषायमवतारयत् । वस्त्रपूतं पुनः क्काथं पचेल्लेह- त्वमागतम् । भल्लातकविडङ्गानि त्रिकटुत्रिफलान्तथा । रसाञ्जनं चित्रकञ्च कुटजस्य फलानि च । वचामतिविषां विल्वं प्रत्येकञ्च पलं पलम् । त्रिंशत्पलानि गुडस्य चूर्णी कृत्य निधापयेत् । मधुनः कुडवं दद्यात् घृतस्य कुडवन्त- था । एष लेहः शमयति चार्शोरक्तसमुद्भवम् । वातिकं पैत्तिकञ्चैव श्लैष्मिकं सान्निपातिकम् । ये च दुर्नामजा रोगास्तान् सर्व्वान् नाशयत्यपि । अम्लपित्तमतीसारं पाण्डुरोगमरोचकम् । ग्रहणीमार्द्दवं कार्श्यं श्वयथुं कामलामपि । अनुपानं घृतं दद्यात् मधु तक्रं जलं [] पयः । रोगानीकविनाशाय कौटजो लेह उच्यते” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2070-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें