🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:56:19 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कुरंड
kuraṃḍa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुरंड १ संज्ञा पुं॰ [कुरूबिंद = माणिक] एक खनिज पदार्थ, जो एक प्रकार का मूर्चिछत अलुसमीनम है और मिस्त्री की चमकीली डली के रूप में जमा हुआ मिलता है । विशेष—कडा़ई में यह हीरे से कुछ ही कम होता है । इसके चूर्ण को लाख आदि में मिलाकर हथियार तेज करने की सान बनाते हैं । अविशुद्ध अवस्था में चुंबक आदि से मिला हुआ जो दानेदार कुरंड मिलता है, वह मानिकरेत कहलाता है, जिससे सोनार सोने चाँदी के गहनों पर जिला देते हैं । अधिक कांतिवाले जो कुरंड मिलते हैं वे रत्न माने जाते हैं; और रंग के अनुसार उन्हें मानिक (लाल), नीलम, पुखराज, गोमेद आदि कहते हैं ।
कुरंड २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ कुरण्ड]
१. औषध के काम में प्रयुक्त होनेवाला एक पौधा । विशेष—यह पौधा खेतों के किनारे और इधर उधर उगता है । इसमें सफेद रंग के फूल लगते हैं । वैद्यक में इसे अग्निदीपक, रूचिकारक, वीर्यवर्द्धक और मूत्रकृच्छ को दूर करनेवाला माना है ।
२. फोता बढ़ने का रोग । अंडवृद्धि रोग (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुरण्ड m. the plant commonly called साकुरुण्ड, L.
enlargement of the testicles or rather of the scrotum (including inguinal hernia &c.), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (293,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुरंडः Enlargement of the testicles or of the scrotum, hydrocele.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0411-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुरण्ड पु० कुर--अण्डक् १ साकरुण्डवृक्षे राजनि० । २ अण्डवृद्धिरोगे हेमच० तन्निदानादि माधवनिदा- नोक्तं यथा- “क्रुद्धोऽनूर्द्धगतिर्वायुः शोथशूलकरश्चरन । मुष्कौ [] --वङ्क्षणतः प्राप्य फलकोपाभिवाहिनोः । प्रपीड्य धमनी र्वृद्धिं करीति फलकोषयोः । दोषास्रमेदोमूत्राम्भोभिर्वृद्धः सप्तधा गदः । मूत्रान्द्रजातावनिलाद्धेतुभेदश्च केवलम् । वातपूर्णाङ्गतस्पर्शे रूक्षोवातादहेतुरुक् । पक्वोडुम्बरसङ्काशः पित्ताद्दाहोष्मपाकवान् । कफा- च्छीतो गुरुः स्निग्धः कण्डूमान् कठिनोऽल्परुक् । कृष्ण- स्पोटावृतः पित्तवृत्तिलिङ्गश्च रक्तजः । कफवन्मेदसा वृत्तिर्मृदुस्तालफलोपमः । मूत्रवारणशीलस्य मूत्रजः स तु गच्छतः । अम्भोभिः पूर्णदृतिवत् क्षोभं याति सरु- ङ्मृदुः । मूत्रकृच्छ्रमधः स्याच्च चालयन् फलकोषयोः । वातकोपिभिराहारै, शीततोयावगाहनैः । धारणे रण भाराध्वविषमाङ्गप्रवर्त्तनैः । क्षोभणैः क्षुभितश्चान्यैः क्षुद्रान्त्रावयवं यदा । पवनो विगुणीकुत्य स्वनिवेशादधो- नयेत् । कुर्य्याद्वङ्क्षणसन्धिस्थो ग्रन्थ्याभं श्वयथुं तथा । उपेक्षमाणस्य च मुष्कवृद्धिमाध्मानरुक् स्तममवतीं स वायुः । प्रपीडितोऽन्तःस्वनवान् प्रयाति प्रध्मापयन्नेति पुनश्च मुक्तः । अन्त्रवृद्धिरसाध्योऽयं वातवृद्धिसमाकृतिः”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2122-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कुरंड" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें