🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:58:54 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कुलाचार
kulācāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुलाचार संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कुल परंपरा से आगत आचार व्यवहार या रीति रस्म । कुलरीति । कुलधर्म ।
२. वाममार्ग । कौलाचार [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुलाचार m. the peculiar or proper duty of a family or caste.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (295,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुलाचार पु० ६ त० । कुलोचिते धर्म्मे “जीवः प्रकृतितत्त्वञ्च दिक्कालाकाशमेव च । क्षित्यप्तेजीवायवश्च कुलमित्यभि- धीयते । ब्रह्मबुद्ध्या निर्विकल्पमेतेष्व चरणञ्च यत् । कुलाचारः स एवोक्तो धर्म्मकामार्थमोक्षद” इत्युक्तरूपे सर्व्वत्र ब्रह्मदृष्टिसाधके २ ज्ञानभेदे तन्त्रोक्ते ३ आचार भेदे च तन्त्रसारे तदाचारप्रकारो दर्शितो यथा “कालीतन्त्रे “अथाचारं प्रवक्ष्यामि यत्कृतेऽमृत- मश्नुते । सर्व्वभूतहिते युक्तः समयाचारपालकः । अ- नित्यकर्म्मसंत्यागी नित्यानुष्ठानतत्परः । मन्त्राराधन मात्रेण शिवभावेन तत्परः । परस्यान्देवतायान्तु सर्व- कर्म्मनिवेदकः । अन्यमन्त्रार्च्चनश्रद्धा अन्यमन्त्रप्रपू- जनम् । कुलस्त्रीवीरनिन्दाञ्च तद्द्रव्यस्यापहारणम् । स्त्रीषु रोषं प्रहारञ्च वर्ज्जयेन्मतिमान् सदा । स्त्रीमयञ्च जगत् सर्वं स्वयंभूवत् तथा भवेत् । पेयञ्चर्व्यं तथा चोष्यं भक्ष्यं लेह्यं गृहं सुखम् । सर्व्वञ्च युवतीरूपं [] भावयेन्मतिमात् सदा । कुलजां युवतीं वीक्ष्य न- मस्कुर्य्यात् समाहितः । यदि भाग्यवशाद्देवि! कुलदृष्टिः प्रजायते । तदैव मानसीं पूजां तत्र तासां प्रकल्पयेत्” । तासां भगादिदेवीनाम् । तास्तु “भगिनीं भगचिन्ताञ्च भगास्यां भगमालिनीम् । भगदत्तां भगाङ्गाञ्च भगकर्ण्णां भगत्वचाम् । भगनासां भगस्तनीं भगस्थां भगसर्पि- णीम् । संपूज्य ताभ्योगन्धाद्यै र्मानसैर्गुरुमेव च । नम- स्कृत्य पुमानेवं क्षमखेति ततः सुधीः । वालां वा यौव- नोन्मत्तां वृद्धां वा सुन्दरीं तथा । कुत्सितां वा महा- दुष्टां नमस्कृत्य विभावयेत् । तासां प्रहारं निन्दाञ्च कौटिल्यमप्रियन्तथा! सर्वथा न च कुर्य्यात्तु चान्यथा- सिद्धिरोधकृत् । स्त्रियोदेवाः स्त्रियः प्राणास्त्रियश्चैव विभूषणम् । स्त्रीसङ्गिना सदा भाव्यमन्यथा स्वस्त्रिया अपि । विपरीतरता सा तु भविता हृदयोपरि । तद्ध- स्तारचितं पुष्पं तद्धस्तारचितं जलम् । तद्धस्तारचितं द्रव्यं देवताभ्यो निवेदयेत् । स्त्रीद्वेषो नैव कर्त्तव्यो विशेषात् पूजनं महत् । जपस्थाने महाशङ्खं निवेश्योर्द्धं जप- ञ्चरेत् । स्त्रियं गच्छन् स्पृशन् पश्यन् विशेषात् कुलजां शुभाम् । भक्ष्यं ताम्बूलमन्यच्च भक्षद्रव्यं यथा- रुचि । भक्त्याप्यशेषभक्ष्याणि भुक्त्वा शेषं जपञ्चरेत्” । कालीतन्त्रे “दिक्कालनियमोतात्र स्थित्यादिनियमोन च । जपे न कालनियमोनार्चादिषु वलिष्वपि । स्वेच्छा- नियम उक्तश्च महामन्त्रस्व साधने । वस्त्रास्तरस्थान देहागारपुष्पादिवारिणः । शुद्धिं नचाचरेत्तत्र नि- र्व्विकम्पं मनश्चरेत्” । कुलार्ण्णवे “कुलाचारगृह- ङ्गत्वा भक्त्या पापविशुद्धये । याचयेदमृतं कौलं तद- भावे जलं पिबेत् । कुलाचारेण यद्दत्तं कृत्वा पात्रेण भक्तितः । ममस्कृत्य च गृह्णीषादन्यथा नरकं व्रजेत्” । अन्यत्रापि “न वृथा गमयेत् कालं द्यूतक्रीडादिना सुधीः । गमयेद्देवतापूजाजपयामस्तवादिना । वीराणां जप- यज्ञस्तु सर्वकाले प्रशस्यते । सर्वदेशे सर्वपीठे कर्त्तव्यो नात्र संशयः” । शिवागमे “शक्तिः शिवः शिवः शक्तिः शक्तिर्ब्रह्मा जनार्द्दनः । शक्तिरिन्द्रो रविः शक्तिः शक्ति- श्चन्द्रो ग्रहा ध्रुवम् । शक्तिरूपं जगत् सर्वं योन जानाति नारकी” । वीरतन्त्रे “स्नानादि मानसं शौचं मानसं प्रवरोजपः । मानसं पूजनं दिव्यं मानसन्तर्पणादिकम् । सर्व्व एव शुभः कालो नाशुभोविद्यते क्वचित् । न वि- शेषोदिवा रात्रौ न सन्ध्यायान्तथा निशि । सर्वदा पूज- [] येद्देवीमस्नातः कृतभोजनः । महानिश्यशुचौ देशे वलिं मन्त्रेण दापयेत्” । यत्तु “रात्रायेव महापूजा कर्त्तव्या- वीरन्दिवते! । न दिने सर्व्वथा कार्य्या शासनान्मम सुब्रते”! तत् पुनः कुलदेवताविषये । महानिशा त
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें