🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:16:15 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कुलिक
kulika
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुलिक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. शिल्पकार । दस्तकार । कारीगर ।
२. उत्तम वंश में उत्पन्न पुरुष ।
३. आठ महानागों में से एक ।
४. घुँघची का पेड़ ।
५. तालमखाना ।
६. किसी जाति या कुल का प्रधान पुरुष ।
७. ज्योतिष में दिन और रात का कुछ निश्चित अंश, जो यात्रा या अन्य शुभ कर्मों के लिये निषिद्ध समझा जाता है ।
८. केकड़ा । कर्कट ।
९. स्वजन । परिजन (को॰) ।
१०. आखेटिक । शिकारी (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुलिक mfn. of good family, W.
a judge, Nār.
कुलिक m. a kinsman, Yājñ. ii, 233
the chief or head man of a guild, L.
any artisan of eminent birth, L.
a hunter, BhP. x, 47, 19
a thorny plant (Ruellia longifolia or Asteracantha longifolia), L.
(= कुलवार) Tuesday or Friday
one of the eight chiefs of the Nāgas or serpent-race (described as having a half-moon on the top of his head and being of a dusky-brown colour), MBh. i, 2549; BhP.; RāmatUp.
N. of a prince, VP.
a kind of poison, Gal.
कुलिक See कुल.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (295,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कुलिक a. Of a good family, well-born. --कः 1 A kinsman; Y. 2. 233. --2 The chief or head of a guild. --3 An artist of high birth. --Comp. --वेला certain portions of time on each day on which it is improper to begin any good business.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0413-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुलिक त्रि० कुलमधीनत्वेन प्राशस्त्येन वास्त्यस्य ठन् । १ कुल- श्रेष्ठे मेदि० २ शिल्पिकुल, प्रधाने अमरः । (कुलेखाडा) इति प्रसिद्धे ३ शाकभेदे पु० मेदि० महानागान्तर्गते ४ नागभेदे पु० “शेषः पद्मो महापाद्मः कुलिकः शङ्खपालकः । वासु- किस्तक्षकश्चैव बालियोमणिभद्रकः । ऐवावतो धृतराष्ट्रः [] कर्कोटकधनञ्जयौ” तिथित० पु० “ततोऽधस्तात् पाताले नागलोकपतयो वासुकिप्रमुखाः शङ्खकुलिकमहाशङ्ख श्वेतधनञ्जयधृतराष्ट्रशङ्खचूडकम्बलाश्वतरदेवदत्तादयो म- हाभोगिनो महामर्षा निवसन्ति” भाग० ५ । २४ । ३ । “कुलिकोऽर्द्धचन्द्रमौलिर्ज्वालाधूमसमप्रभः” हेमा० तद्रू- पमुक्तम् । तन्त्रे तु तस्य पाटलतोक्ता । उग्रताराशब्दे १०५६ पृ० तद्वाक्यमुक्तम्ः “भुजेषु नागः कुलिकोऽङ्गदोमतः” । तस्य उग्रतारा- ङ्गदभूषणत्वमुक्तम् । रव्यादिवारेषु दिवारात्र्योः ५ दुष्टमु० हूर्त्तभेदे यथाह मुहु० चि० “शक्रार्कदिग्वसुरसाब्ध्यश्विन्यः कुलिका रवेः । रात्रौ नि- रेकास्तिथ्यंशाः शनौ चान्त्योऽपि निन्दितःः” । रविमा- रभ्य सर्ववारेषु क्रमादुक्तसंख्यास्तिथ्यं शामुहूर्त्ताः कुंलिकाः स्युः । यथा रवौ दिने १४, मुहूर्त्तः चन्द्रे १२, मङ्गले १०, बुधे ८, गुरौ ६, शुक्रे ४, शनौ २ कुलिकः रात्रावेते निरेकाः कार्य्याः । यथा रवौ १३, चन्द्रे ११, भौमे ९, बुधे ७, गुरौ ५, शुक्रे ३, शनौ १, शनौ तु अन्त्यः पञ्चदशदशमु- हूर्त्तोऽपि कुलिकः । एते निन्दिताः । अस्यापवादमाह गुरुः “वारेशे सबले चापि बलाट्ये लग्नगे शुभे । कुलिकोद्भव- दोषस्तु विनश्यति न संशयः । शुभे केन्द्रगते चन्द्रे शुभांशे वा शुभेक्षिते । लग्नगे सबले वापि कलिकस्तु विलीयते” अन्यत्र दोषमाह वशिष्ठः “निधनं प्रहरार्द्धे तु निःस्वत्वं यमवण्टके । कुलिके सर्वनाशः स्यात् रात्रायेते न दोषदाः” रात्रावेते न दोषदा इत्यस्यापवादो रत्नकोषे “तमस्विनी- गन्धमुपेत्य वारदोषास्तथा शक्तिमनाप्नुवन्तः । अल्वं स- मासाद्य विलासिनीनां कटाक्षवाणाइव निष्फलाः स्युः” न वारदोषाः प्रभवन्ति रात्रौ देवेज्यदैत्येज्यदिवाकराणाम् । दिवा शशाङ्कार्कजभूसुतानां सर्व्वत्र निन्द्यो बुध० वारदोषः” । शुभकृत्यानामावश्यकत्वे देशभेदेनापवा- दमाह गर्गः । “विन्धस्योत्तरकूले तु यावदातुहिनाच- लम् । यमघण्टकदोपोऽस्ति नान्यदेशेषु विद्यते । मत्स्या- ङ्गमगधान्ध्रेषु यमवण्टस्तु दोषकृत् । काश्मीरे कुलिकं दुष्टमर्द्धयामस्तु सर्व्वतः” । कुलिकस्य विशेषप्रयोजनन्तु “जपित्वा सितगुञ्जानां कुडकं कुलिकोदये” शारदायाम् नवदुर्गाभिचारकर्म्माङ्गतयोक्तम् । तट्टीकायां राघवभट्टेन च “मन्वर्कदिग्वस्वृतुवेदपक्षैरर्कान्मुहूर्त्तैः कुलिका भव- न्ति । दिवा निरेकैरथ यामिनीषु ते गर्हिताः कर्म्मसु शोभनेषु” इत्युक्तम् निरेकैः पूर्व्वोक्तमन्वादिमुहूर्त्तैरे- [] कोनैरित्यर्थः” “न्यूनाधिमासकुलिकप्रहरार्द्धपातविष्कु- म्भवज्रघटिकात्रयमेव वर्ज्यम्” मुहु० चि० तस्य सर्व- कर्म्मणि वर्ज्जनीयतामाह
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2138-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुलिकः, त्रि, (कुलं अधीनतया प्रशस्ततया वा अ- स्त्यस्य । इति ठन् ।) शिल्पिकुलप्रधानः । इत्य- मरः । २ । १० । ५ ॥ कुलसत्तमः इति मेदिनी ॥
कुलिकः, पुं, अष्टमहानागान्तर्गतनागविशेषः । (यथा, भागवते । ५ । २४ । ३१ । “ततोऽधस्तात् पाताले नागलोकपतयो वासुकि- प्रमुखाः शङ्खकुलिकमहाशङ्खश्वेतधनञ्जयधृतराष्ट्र- शङ्खचूडकम्बलाश्वतरदेवदत्तादयो महाभोगिनो महामर्षा निवसन्ति” ॥ अम्य रूपमप्युक्तं हेमाद्रौ यथा । “कुलिकोऽर्द्धचन्द्रमौलिर्ज्वालाधूमसमप्रभः” ॥) वृक्षविशेषः । इति मेदिनी ॥ केलेकडा इति भाषा ॥ लिकषेला, स्त्री, रव्यादिवारेषु शुभकर्म्मषु निषिद्ध- [] कालविशेषः । यथा । रवौ सप्तमयामार्द्धम् सोमे षष्ठयामार्द्धम् । मङ्गले पञ्चमयामार्द्धम् । बुधे चतुर्थयामार्द्धम् । गुरौ तृतीययामार्द्धम् । शुक्रे द्वितीययामार्द्धम् । शनौ प्रथमयामार्द्धम् । राघवभट्टमते तु पूर्व्वोक्तयामार्द्धानां दिवाशेष- भागः । रात्रौ प्रथमभागः । इति ज्योतिषतत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-154-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कुलिक" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें