🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:58:53 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कुशासन
kuśāsana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कुशासन १ संज्ञा पुं॰ [सं॰ कुशा + आसन] कुश का बना हुआ आसन । कुश की चटाई । विशेष—शास्त्रों में दान, यज्ञ, श्राद्बु, उपासना आदि के समय कुशासन पर हो बैठने का विधान है ।
कुशासन २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ क + शासन्] बुरा शासन । अब्यवस्थित राज्य । अन्यायपूर्वक किया जानेवाला शासन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. कु—शासन n. a bad doctrine, heterodoxy.
2. कुशासन n. a small mat of sacred grass (on which a Brāhman sits when performing his devotion)
for 2. See 1. कु (कु-शासन).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (286,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कुशासन न० कुशैर्निर्म्मितमासनम् । कुशनिर्म्मिते आसने “कुशासनमनन्तरम्” श्राद्धक्रमः । तत्स्वरूपादि श्रा० त० “अथ कुशासनम् तत्र गोभिलः “पित्र्ये द्विगुणांस्तु दर्भान् पवित्रपाणिर्दद्यादासीनः सर्वत्र प्रश्नेषु पङ्क्तिमूर्द्ध- न्यं पृच्छति सर्वान् वा सर्वत्रासनेषु दर्व्भानास्तीर्य्येति” पित्र्ये पित्रर्थदाने तत्रादौ जलगण्डूषप्रक्षेपः । ततोद्वि गुणभुग्नकुशपत्रत्रयं पितॄणामासनार्थं दद्यात् एतच्च आदौ विश्वदेवपक्षे कृत्वा पितृपक्षे कर्त्तव्यं तथा च याज्ञवल्क्यः “पाणिप्रक्षालनं दत्त्वा उषन्तस्त्वेत्यृचा पितॄन्” । प्रक्षाल्यतेऽनेनेति प्रक्षालनं जलं तेन तूष्णीं ब्राह्मण- पाणौ जलंदत्त्वा विष्टरार्थमासनार्थमिति दीपक- लिका । कुशान् ऋजून दद्यात् । व्यक्तमाहाश्वलायनः “अपः प्रदाय दर्भान् द्विगुणभुग्नानासनं प्रदाय” इति आसनमित्यनेनोपवेशनीयत्वप्रतीते र्हस्तं तददानं प्रती- यते । तथाच कार्ष्णाजिनिः “दर्भांश्चैवासने दद्यान्न तु पाणौ कदा चन । पितृदेवमनुष्याणामेवं तृप्तिर्हि शाश्वती” । अत्र पितृदेवमनुष्येभ्योऽपि कुशासनदानं प्र तीयते । अत्र दैविकत्वेन कुशानां ऋजुत्वमिति विशेषः । देवपितृविप्रवोर्दक्षिणवामयोः कुशासनस्यापनमाह श्रा द्धसूत्रभाष्यधृतवचनम् । “पितॄणामासनं दद्याद्वाम- पार्श्वे कुशान् सुधीः । दक्षिणे चैव देवानां सर्वत्र श्राद्ध- कर्म्मसु” । कोः पृथिव्या २ शासने च । अब्राह्मणोऽपि कुशासनसहितः”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2148,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "कुशासन" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें