🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:46:08 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कूर्च
kūrca
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
भौंहों के बीच का भाग (2.6.93)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कूर्च संज्ञा॰ पुं॰ [सं॰]
१. मुट्ठी भर कुश ।
२. दोनों भौहौ के बीच का स्थान ।
३. अँगूठे और तर्जनी के बीट का स्थान ।
४. झुठ । असत्य ।
५. दंभ ।
६. एक प्रकार का आसन ।
७. एक बीजमंत्र ।
८. कूँची ।
९. मस्तक सिर ।
९. गोदाम । भांड़ार ।
११. पूला (को॰) ।
१२. दाढी़ (को॰) १३ मोर पंख (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कूर्च m. rarely n. (g. अर्धर्चादि) a bunch of anything, bundle of grass, &c. (often used as a seat), TS. vii; ŚBr. &c.
a fan, brush, NarasP.
a handful of Kuśa grass or peacock's feathers Comm. on MBh.
(अस्), m. (अम्, n., L.) ‘ball, roll’, N. of certain parts of the human body (as the hands, feet, neck, and the membrum virile), Suśr.
कूर्च m. n. the upper part of the nose (the part between the eyebrows), L.
(अस्, L.; अम्) the beard, Kād.; Rājat.; BhavP.
(beard of a buck) Comm. on KātyŚr.
(Prākṛt kucca), Śak.
the tip of the thumb and middle finger brought in contact so as to pinch &c., W.
deceit, fraud, hypocrisy, L.
false praise, unmerited commendation either of one's self or another person, boasting, flattery, L.
hardness, solidity, L.
कूर्च (अस्), m. the head, L.
a store-room, L.
the mystical syllable हुं, or ह्रूं.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (300,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कूर्चः, --र्चं 1 A bunch of any thing, a bundle. --2 A handful of Kuśa grass. --3 A peacock's feather --4 The beard; आगतमनध्यायकारणं सिवेशषभूतमद्य जीर्णकूर्चानां U. 4; or पूरयितव्यमनेन चित्रफलकं लंबकूर्चानां तापसानां कदंबैः Ś. 6. --5 The tip of the thumb and the middle finger brought in contact so as to pinch &c. --6 The upper part of the rose, the part (or hair) between the eye-brows. --7 A brush. --8 Deceit, fraud. --9 Boasting, bragging. --10 Hypocrisy. --र्चः 1 The head. --2 A store-room. --Comp. --शिरस् n. the upper part of the palm of the hand and foot. --शीर्षः, --शेखरः the cocoa-nut tree.
कूर्चः, --र्चं 1 A bunch of any thing, a bundle. --2 A handful of Kuśa grass. --3 A peacock's feather --4 The beard; आगतमनध्यायकारणं सिवेशषभूतमद्य जीर्णकूर्चानां U. 4; or पूरयितव्यमनेन चित्रफलकं लंबकूर्चानां तापसानां कदंबैः Ś. 6. --5 The tip of the thumb and the middle finger brought in contact so as to pinch &c. --6 The upper part of the rose, the part (or hair) between the eye-brows. --7 A brush. --8 Deceit, fraud. --9 Boasting, bragging. --10 Hypocrisy. --र्चः 1 The head. --2 A store-room. --Comp. --शिरस् n. the upper part of the palm of the hand and foot. --शीर्षः, --शेखरः the cocoa-nut tree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0416-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कूर्च्च पुंन० कुर्य्यते कुर--चट् नि० दीर्घः! १ भ्रुवोर्मध्ये स्थिते लोमोच्चये, अमरः २ श्मश्रुणि, ३ कैतले, मेदि० ४ दम्भे ५ मयू- रपुच्छे ६ कुशमुष्टौ ७ अङ्गुष्ठाङ्गुलिभध्यस्योपरिभागे ८ शीर्षे, शब्दचि० ९ आसनभेदे, तन्त्रोक्ते १० वीजभेदे (हूम्) च । कूर्चवीजन्तु हूमित्येव । “ईशानः सेन्दुवामश्रवणपरि- गतो वीजमन्यन्महेशि! द्वन्द्वं ते मन्दचेता यदि जपति जनो वारमेकं कदाचित्” इति कर्पूरस्तवे तदुद्धारः । “वर्गाद्यं वह्निसंस्थं विधुरतिवलितं तत्त्रयं कूर्च्च- युग्मम्” तत्रेव! भैरवतन्त्रे “कालीवीजद्वयं देवि! दीर्घं हूङ्कारमेव च । त्र्यक्षरी सा महाविद्या चामुण्डा कालिका स्मृता” । ११ कठिने त्रि० । १२ विकत्थने हेमच० । १३ मलापकर्षनार्थे(कुर्चि)ख्याते पदार्थे “ततःसमर्पयेत् कूर्च्च मुशीरादिविनिर्म्मितम् । मलापकर्षणाद्यर्थं श्रीमन्मू- र्त्त्यङ्गसन्धितः” “उशीरकूर्चकं दत्त्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते । दत्त्वा गोबालजं कूर्चं सर्व्वान् तापान् व्यपोहति । दत्त्वा चामरकं कूर्चं श्रियमाप्नोत्यनुत्तमाम्” नरसिं० पु० । तत्रासनभेदे “किं स्रुचं परिभृज्य कूर्चे न्यमार्जीत्” शत० ब्रा० “तद्यत् स्रुचं परिमृज्य कूर्चे न्यमार्जिषम्” शत० ब्रा० ११, ३, ५, ३, मुञ्जानाञ्च कूर्चमध्वर्यवे संस्फुर्वन्ति” सांख्या० श्रौ० सू० “स्फ्यश्च कूर्चश्च सौवर्ण्णः” भा० आश्व० २०९२ श्लो० स्वार्थेक । तत्रार्थे “मृदुना वा दन्तधावन कूर्त्तकेनापनयेत्” सुश्रु० अस्त्यर्थे इनि । कूर्चकिन् [] सूच्यग्राकारयुक्ते त्रि० । “कूर्चकिनोऽभ्यन्तरमुपरिष्टाद्वा” सुश्रु० चूडा० लच्कूर्चलः । श्मश्रुयुक्ते त्रि० । १४ पञ्चगव्ये कृच्छ्रशब्दे विवृतिः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2166-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कूर्च्चं, क्ली, (कुर्य्यते इति कुर् बाहुलकात् चट् निपा- तनात् दीर्घः ।) मलापकर्षार्थकेशादिमुष्टिः । कुँचि इति भाषा । यथा, -- नरसिंहपुराणे । “ततः समर्पयेत् कूर्च्चमुशीरादिविनिर्म्मितम् । मलापकर्षणाद्यर्थं श्रीमन्मूर्त्त्यङ्गसन्धितः” ॥ विष्णुधर्म्मोत्तरे च । “उशीरकूर्च्चकं दत्त्वा सर्व्वपापैः प्रमुच्यते । दत्त्वा गोदालजं कूर्च्चं सर्व्वांस्तापान् व्यपोहति । दत्त्वा चामरकं कूर्च्चं श्रियमाप्नोत्यनुत्तमाम्” ॥ इति श्रीहरिभक्तिविलासस्य ६ विलासे ४८ श्लोकः ॥
कूर्च्चः, पुं क्ली, (कुर् + चट् निपातनात् दीर्घः ।) भ्रुवोर्मध्यम् । भ्रूद्वयमध्यस्थानम् । इत्यमरः । २ । ६ । ९२ ॥ मयूरपुच्छमुष्टिः । कुशमुष्टिः । इति हरिवंशे पुण्यकव्रतटीकायां नीलकण्ठः ॥ कठि- नम् । श्मश्रु । कैतवम् । इति मेदिनी ॥ विकत्थ- नम् । दम्भः । क्षिप्रोपरिभागः । स तु अङ्गुष्ठाङ्गु- लिमध्यस्य उपरिभागः । इति हेमचन्द्रः ॥ हूं वीजम् । इति तन्त्रम् ॥ (यथा, कर्पूरस्तवे “वर्गाद्यं वह्निसंस्थं विधुरतिवलितं तत्त्रयं कूर्च्चयुग्मम्” ॥ तथा, भैरवतन्त्रे । [] “कालीवीजद्वयं देवि ! दीर्घं हूंकारमेव च । त्र्यक्षरी सा महाविद्या चामुण्डा कालिका स्मृता” ॥)
कूर्च्चः, पुं, (कुर् + बाहुलकात् चट् निपातनात् दीर्घः ।) शीर्षम् । इति धरणी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-170-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें