🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:48:31 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

केंद्र
keṃdra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
केंद्र संज्ञा पुं॰ [सं॰ केन्दु] तेंदू ।
केंद्र संज्ञा पुं॰ [सं॰ केन्द्र, यू॰ केण्ट्रन]
१. किसी वृत्त के अंदर का वह विंदु जिससे परिधि तक खींची हुई सब रेखाएँ परस्पर बराबर हों । नाभि ।
२. किसी निश्चित अंश से ९०, १८०, २७० और ३६० अंश के अंतर का स्थान ।
३. ज्योतिष शास्त्र में ग्रहों के दो केंन्द्र—शीघ्र केंद्र और मंद केंद्र । ग्रह के मध्य में से मंटोच्च घटाने से मंद केंद्र और शीघ्रोच्च घटाने से शीघ्र केंद्र का ज्ञान होता है ।
४. फलिंत के अनुसार कुंडली में पहला, चौथा, सातवाँ और दसवाँ स्थान ।
५. मुख्य या प्रधान स्थान ।
६. सदा रहने का स्थान ।
७. बीच का स्थान ।
८. किसी वस्तु के उत्पादन, वितरण आदि का स्थान सेंटर । यौ॰—केंद्रग । केंद्रगामी = केंद्र की गमन ओर करनेवाला । केंद्रस्थ = केंद्र में स्थिति । केंद्रस्थान ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
केन्द्र n. (borrowed fr. Gk. κέντρον), the centre of a circle
the equation of the centre
the argument of a circle
the argument of an equation, W.
the distance of a planet from the first point of its orbit in the fourth, seventh, or tenth degree, Sūryas. &c.
the first, fourth, seventh, and tenth lunar mansion, VarBṛS.; VarBṛ. (cf. द्वितीय-क्˚, पतन-क्˚, मन्द-क्˚, शीघ्र-क्˚.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (309,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
केंद्रं 1 The centre of a circle. --2 The argument of a circle. --3 The argument of an equation. --4 Distance of a planet from the first point of its orbit in the 4th, 7th or 10th degree.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0423-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
केन्द्र न० “वृत्तस्य मध्यं किल केन्द्रमुक्तम् । केन्द्रं ग्रहोच्चा न्तरमुच्यतेऽतः । यतोऽन्तरे तावति तुङ्गदेशान्नीचोच्च वृत्तस्य सदैव केन्द्रम्” शि० सि० गोलाध्यायोक्ते १ वृत्तक्षेत्रस्य मध्यस्थाने २ ग्रहाणामुच्चस्थानान्तरे च । तदानयनप्र- कारः तस्य समविषमादिसंज्ञाभेदौ च सू० सि० रङ्गना- थाम्यां दर्शितौ यथा “ग्रहं संशोध्य मन्दोच्चात् तथा शीघ्राद्विशोध्य च । शेषं केन्द्रपदं तस्माद्भुजज्या कोटिरेव च” मू० । “ग्रहं राश्या- दिकं मन्दोच्चात् प्रागानीतस्वकीयराश्यादिकं मन्दोच्चभागात् संशोध्योनीकृत्य शीघ्रात् प्रागानीतराश्यादि शीघ्रोच्चात्, चः समुच्चये ऊनीकृत्य शेषं राश्यात्मकं तथोच्चसम्ब- न्धेन केन्द्रं मन्दोच्चाद्धीनो ग्रहो मन्दकेन्द्रम् । शीघ्रो- च्चाद्धीनो ग्रहः शीघ्रकेन्द्रं भवतीत्यर्थः । तस्मात् के- न्द्रात् पदं राशित्रयात्मकं विषमं समं पदं ज्ञेयम् । त्रिराश्यन्तर्गतं चेत् प्रथमं विषमं पदम् । ततःषड्राश्य- न्तर्गतं चेत् त्र्युनं केन्द्रं द्वितीयं समं पदम् । ततो नव- राश्यन्तर्गतं चेत् षडूनं तृतीयं विषमं पदम् । ततो नवोनं चतुर्थं पदं सममित्यर्थः । तस्मात् पदाद्भुजस्य ज्या कोटिः कोटेर्ज्या । चः समुच्चये । एवकारात्तदाकारद्वयं साध्यमित्यर्थः । अत्रोपपत्तिः । उच्चस्थानाभिमुखमुच्च- दैवतैर्ग्रहाणामाकर्षणोक्तेरुच्चाद्ग्रहः कियदन्तरेणेति ज्ञानार्थसुच्चहीनो ग्रहः केन्द्रमुच्चग्रहणवशात् तदाख्यम् । तत्र भगवता स्पेच्छया ग्रहादुच्चं यदन्तरेण तत् केन्द्रं कृतम् । उभयथा भुजकोट्योस्तुल्यत्वात् । द्वादशरा- श्यङ्किते वृत्ते उच्चस्थानाच्चतुर्विभागात्मक एकैको भागो राशित्रयात्मकः पदसंज्ञः । अथोच्चस्थानाद्ग्रहः कस्मिन् [] पदेऽस्तीति शून्यत्रिषण्णवोनं केन्द्रं कृतं, ज्यानां पदान्त- र्गतत्वात् । ग्रहाधिष्ठितपदाद्भुजज्याकोटिज्ययोर्ज्ञानम् । तच्च ग्रहाणां राश्यंशकलाविकलादिस्थितिज्ञानार्थंस्पष्ट- ताकरणसाधनं तत्रैव प्रसिद्धम्” रङ्ग० । एतत्साम्यात् लग्नावधिकद्वादशराशिषु त्रिराश्यन्तरस्था- नरूपे लग्नचतुर्थसप्तमदशमस्थानरूपे २ स्थानचतुष्के । “लग्नाम्बुद्यूनकर्म्माणि केन्द्रमुक्तञ्च कण्टकम् । चतुष्ट- यञ्चात्र खेटो बली लग्ने विशेषतः” ज्यो० त० । केन्द्र- गतग्रहबलञ्च बलशब्दे वक्ष्यते । केन्द्रगतग्रहवशादायुस्तु केन्द्रायुरित्यभिधीयते तच्चाकरे दृश्यम् । “आप्नोक्लिमगते चन्द्रे केन्द्रस्थे सुरपूजिते । योगः केन्द्र इति ख्यातो यातुरिष्टार्थसिद्धिदः” ज्योतिषोक्ते ३ यात्राशुभयोगभेदे पु० । केन्द्रं स्थानत्वेनास्त्यस्य इनि । केन्द्रिन् तत्स्थे ग्रहे
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2240-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
केन्द्रं, क्ली, लग्नम् । लग्नात् चतुर्थसप्तमदशम- स्थानानि । तत्पर्य्यायः । कण्टकम् २ । यथा, -- “लग्नाम्बुद्व्यूनकर्म्माणि केन्द्रमुक्तञ्च कण्टकम् । चतुष्टयञ्चात्र खेटो बली लग्ने विशेषतः” ॥ इति नीलकण्ठकृतवर्षतन्त्राख्यजातकम् ॥ स्पष्ट- ग्रहानयनार्थं शीघ्रमन्दसंज्ञकाङ्कद्वयम् । यथा, -- “मृदूच्चेन हीनो ग्रहो मन्दकेन्द्रं चलोच्चं ग्रहाणां भवेच्छीघ्रकेन्द्रम्” ॥ इति भास्करीयसिद्धान्तशिरोमणौ स्पष्टाधिकारः ॥ ग्रहं संशोध्य मन्दोच्चात् तथा शीघ्रात् विशोध्य च शिष्टं केन्द्रम् । इति सूर्य्यसिद्धान्तः ॥ गोलस्य मध्यस्थानम् । यथा, -- “वृत्तस्य मध्यं किल केन्द्रमुक्तम् केन्द्रं ग्रहोच्चान्तरसुच्यतेऽतः । यवोऽन्तरे तावति तुङ्गदेशा- न्नीचोच्चवृत्तस्य सदैव केन्द्रम्” ॥ इति सिद्धान्तशिरोमणौ गोलाध्यायः ॥ (यात्रा- योगविषेषः । यथा, शब्दार्थचिन्तामणिधृतवचने । “आपोक्लिमगते चन्द्रे केन्द्रस्थे सुरपूजिते । योगः केन्द्र इति ख्यातो यातुरिष्टार्थसिद्धिदा” ॥ प्रान्तसीमा । यथा, योगशास्त्रे । “पृथिव्या उभयोः केन्द्रयोः स्थितौ द्वावेव योगिनौ । एकत्र सान्निध्यस्थितिवत् सन्निकर्षस्थिताविव वा अन्योन्यमालपति” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-194-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "केंद्र" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें