🕉️ 19 November 2026, Thursday · 12:07:12 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

केकय
kekaya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
केकय संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक प्राचीन देश का नाम । विशेष—रामायण के अनुसार यह देश व्यास और शाल्मली नदी की दूसरी ओर था और उस समय वहाँ की राजधानी गिरिव्रज या राजग्रह थी । अब यह देश कश्मीर राज्य के अंतर्गत है और कक्का कहलाता है । यहाँ के निवासी गक्कर, गक्खर या कक्का कहलाते हैं ।
२. [स्त्री॰ केकयी] केकय देश का राजा या निवासी ।
३. दशरथ के श्वशुर और कैकेयी के पिता का नाम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
केकय m. pl. N. of a warrior-tribe, MBh.; R. &c.
केकय m. (Pāṇ. vii, 3, 2and g. भर्गादि) a chief of that tribe (prince of the solar race), MBh. iii, 10284; R. ii
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (308,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
केकयः (pl.) N. of a country and its people; मगधकोसलकेकयशासिनां दुहितरः R. 9. 17. --यी N. of the wife of Daśaratha.
केकय The country of the Kekayas bordering on Sindhu-Deśa q. v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0422-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
केकय पु० ब० व० देशभेदे । “अतऊर्द्ध्वं जनपदान्निबोध [] गदतो मम” इत्युपक्रमे “उपावृत्तानुपावृत्ताः सुराष्ट्राः केकयास्तथा” भा० उ० ९ अ० । “उभौ भरतशत्रुघ्नौ केकयेषु परन्तपौ” रा० अ० ६७ अ० “केकयांस्ते गमिष्य- न्तोहयानारुह्य सन्मतान्” रामा० अ० ६० अ० “तथा केकयराजानं वृद्धं परमधार्म्मिकम् । श्वशुरं राज- सिहञ्च सपुत्रं तमिहानय” रामा० आ० १३ । १४ “अयं केकयराजस्य पुत्रोवसति पुत्रक! त्वां नेतुमागतो वीरो युधाजित् मातुलस्तव” रामो० ११ । १६ । स च देशः वृ० स० कूर्म्मविभागे उत्तरस्यामुक्तः । “उत्त- रतः कैलासः इत्युपक्रमे “केकयवसातियामुनभोग प्रस्थार्जुनायनाग्नीध्राः” इति । केकयानां राजा अण यादेरियादेशः । कैकेय तद्देशनृपे । बहुषु तस्य लुक् । केक- याः तद्देशनृपेषु ब० व० । सोऽभिजनोऽस्य अण् । कैकेय तद्देशवासिनि बहुषु तस्य लुक् । उपचारात् २ केकयनृपे पु० “सत्कृत्य केकयीपुत्रं केकयोधनमादिशत्” “सत्कृत्य केकयो राजा भरतस्य ददौ धनम्” रा० अ० ७ । २१ । १९ । तस्यापत्यम् अण् । तदपत्ये पुंस्त्री० स्त्रियां तु भर्गा० न लुक् । कैकेयी “गच्छतातानुजाने त्वां कैकेयी सुप्रजास्त्वया” रामा० अ० ७० । १७ । केकयात् जन्यजनकभावरूपपुंयोगे ङीप् केकयी । ३ केकयनृपकन्यायाम् स्त्री द्वापरयुगीये ४ नृप- भेदे पु० “यदा तु पञ्चालपतिर्महात्मा सकेकयश्चेदिपति- र्वयञ्च” भा० भी० १२० अ० युधिष्ठिरं प्रति श्रीकृष्णोक्तिः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2229-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
केकयः, पुं, (केकयस्तदाख्यया प्रसिद्धः प्रदेशो राज्य- त्वेनास्त्यस्य ।) सूर्य्यवंशीयराजविशेषः । इति श्री- भागवतम् ॥ (स तु केकयदेशाधीश्वरः दशरथ- श्वशुरश्च । यथा, रामायणे १ । १३ । २३ । “तथा केकयराजानं वृद्धं परमधार्म्मिकम् । श्वशुरं राजसिंहस्य सपुत्त्रन्तमिहानय” ॥ जनपदवाच्ये तु बहुवचनान्तः । यथा, महाभारते । ६ । जम्बूखण्डविनिर्म्माणपर्व्वणि ९ । ४८ । “उपावृत्तानुपावृत्ताः सुराष्ट्राः केकयास्तथा” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-186-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें