🕉️ 22 November 2026, Sunday · 12:08:58 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

केतुमाल
ketumāla
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
केतुमाल संज्ञा पुं॰ [सं॰] जंबूद्वीप के नौ खंडों से एक खंड । विशेष—ब्रह्मांड पुराण के अनुसार इसमें सात पर्वत और कई नदियाँ हैम । सिद्ध और देवर्षि प्रायः इन्हीं नदियों में स्नान करना पसद करते हैं । इस खड में प्रायः जंगली जानवर भी रहते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
केतु—माल m. N. of a son of Āgnīdhra, VP.
of a boar, R. v, 9, 66; BhP.
केतु—माल m. pl. N. of a people, Hariv. 8227 and 8654
केतु—माल m. n. one of the nine great divisions of the known world (the western portion or Varṣa of Jambū-dvīpa, called after Ketu-māla), Sūryas.; VP.; BhP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (309,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
केतुमाल पु० । १ आग्नीध्रनृपपुत्रभेदे २ तन्नामके जम्वुद्वीप- स्थे वर्षभेदे । तद्विवृतिः उत्तरकुरुशब्दे १०९४ पृ० । कुरुशब्दे च २१२२ पृ० दृश्यम् । “मेरोस्तु पश्चिमे पार्श्वे केतुमालो महीपते! । जम्बुखण्डे च तत्रैव महाजन पदोनृप ।” भा० भी० ६ अ० । ३ अवन्तिदेशस्ये नदीभेदे स्त्री “अवन्तिषु प्रतीच्यां वै कीर्त्तयिष्यामि ते दिशः” इत्युपक्रमे “केतुमाला च मेध्या च गङ्गाद्वारञ्च भूमि- प!” भा० व० ८९ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2237,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
केतुमालं, क्ली, जम्बुद्वीपस्य नवखण्डान्तगतखण्ड- [] विशेषः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (क्वचित् पुंलिङ्गो- ऽपि दृश्यते । यथा, महाभारते ६ । ६ । ३२ । “मेरोस्तु पश्चिमे पार्श्वे केतुमालो महीपते ! । जम्बुखण्डे च तत्रैंव महाजनपदो नृप” ॥ आग्नीध्रराजपुत्त्रः स्वायम्भुवमनोः प्रपौत्त्रश्च । यथा, भागवते ५ । २ । २० । “तस्यामुह वा आत्मजान् स राजवर आग्नीध्रो नाभिकिम्पुरुषहरिवर्षेलावृतरम्यकहिरण्मयकुरु- भद्राश्वकेतुमालसंज्ञान् नवपुत्त्रानजनयत्” ॥ स्त्री, नदी । यथा, महाभारते । ३ । ८९ । १४ । “ततः पुण्यतमा राजन् ! सततं तापसैर्युता । केतुमाला च मेध्या च गङ्गाद्वारञ्च भूमिप !” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-193-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "केतुमाल" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें