🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:49:13 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

केयूर
keyūra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बाजूबन्द (2.6.108) अंगद
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
केयूर संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. बाँह में पहनने का एक आभूषण । बिजायठ । बजुल्ला । अंगद । बहुँठा । भुजबंद । भुजभूषण । उ॰—कोऊ विशाल मृणाल के केयूर वलय बनावते ।— प्रेमघन॰, पृ॰ ११३ ।
२. एक प्रकार का रतिबंध (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
केयूर n. a bracelet worn on the upper arm, MBh.; R.; Ragh. &c.
केयूर m. id., Bhartṛ. ii, 16
a kind of coitus
N. of a Samādhi, Kāraṇḍ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (309,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
केयूरः, --रं [के बाहुशिरसि याति, याऊर किच्च अलुक् समा˚ Tv.] A bracelet worn on the upper arm, an armlet; केयूरा न विभूषयंति पुरुषं हारा न चंद्रोज्ज्वलाः Bh. 2. 19; R. 6. 68; Ku. 7. 69. --रः A kind of coitus.
केयूरः, --रं [के बाहुशिरसि याति, याऊर किच्च अलुक् समा˚ Tv.] A bracelet worn on the upper arm, an armlet; केयूरा न विभूषयंति पुरुषं हारा न चंद्रोज्ज्वलाः Bh. 2. 19; R. 6. 68; Ku. 7. 69. --रः A kind of coitus.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0423-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
केयूर पु० के बाहुशिरसि याति या--ऊर किच्च अलुक् समा० । (वाजु) (ताड) १ बाहुभूषणे अमरः । “विदूरे केयूरे कुरु करयुगे रत्नवलयम्” सा० द० “केयूरबन्धोच्छ्रसितैर्नुनोद” रघः । २ रतिबन्धभेदे पु० स च द्विधा । “स्त्रोजङ्घे चैव [] संपीड्य दोर्भ्यामालिङ्ग्य सुन्दरीम् । कारयेत् स्थापनं कामी बन्धः केयूरसंज्ञितः” स्मरदीपिका । “स्त्रीणां जङ्घान्त- राविष्टो गाढमालिङ्ग्य सुन्दरीम् । कामयेद्विपुलं कामी बन्धः केयूरसंज्ञितः” । रतिमञ्जरी ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2241-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
केयूरं, क्ली, (के बाहुशिरसि भूषणतां याति । या गत्यां + ऊरः । अलुक् समासः ।) अलङ्कार- विशेषः । ताड इति भाषा । तत्पर्य्यायः । अङ्गदम् २ । इत्यमरः । २ । ६ । १०७ ॥ (यथा, महा- भारते । ६ । ६७ । २१ । “पादानां भूषणानाञ्च केयूराणाञ्च सर्व्वशः । राशयश्चात्र दृश्यन्ते भीष्मभीमसमागमे” ॥)
केयूरः, पुं, रतिबन्धविशेषः । यथा, -- “स्त्रीजङ्घे चैव संपीड्य दीर्भ्यामालिङ्ग्य सुन्दरीम् । कारयेत् ष्ठापनं कामी बन्धः केयूरसंज्ञकः” ॥ इति स्मरदीपिका ॥ अप्रि च । “स्त्रीणां जङ्घान्तराविष्टौ गाढमालिङ्ग्य सुन्दरीम् । कामयेद्विपुलं कामी बन्धः केयूरसंज्ञकः” ॥ इति रतिमञ्जरी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-194-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें