🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:57:35 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कोट्टवी
koṭṭavī
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कोट्टवी f. (= कोटवी) a naked woman, Rājat. v, 439
v.l. for कोटवी, q.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (313,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कोट्टवी [कोट्टं वाति वा-क, गौरा˚ ङीष् Tv.] 1 A naked woman with dishevelled hair. --2 N. of the goddess Durgā. --3 N. of the mother of Bāṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0425-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कोट्टवी स्त्री० कोट्टं वाति वा--क गौरा० ङीष् । १ नग्नायां मुक्तकेश्यां स्त्रियाम् २ दुर्गायाञ्च जटा० ३ वाणासुरमातरि च तत्र दुर्गायाम् हरिबं० १८५ अ० “कुमाररक्षणार्थाय विम्रती सुतनुं तदा । दिम्वासा देव- वचनात् प्रातिष्टदथ कोट्टवी । लम्बा नाभ महाभागा भागो देव्यास्तथाष्टमः । चित्रा कनकशक्तिस्तु सा च लग्ना स्थितान्तरे । अथान्तरा कुमारस्य देवीं दृष्टा म- हाभुजः । पराड्मुखस्ततो वाक्यमुवाच मधुसूदनः । भगवानुवाच अपमच्छावगच्छ त्वं धिक् तामिति च सोऽ- ब्रवीत् । किमेवं कुरुषे विघ्नं निश्चितस्य बधम्प्रति । वैश- म्पायन उवाच । श्रुत्वैव वचनं तस्य कोटृवी तु तदावि- [] भौः । नैब वासः समाधत्ते कुमार रिरक्षणात्” । १८५ अ० वाणमातरि भाग० १० । ६ । ३९ “तन्माता कोट्टवी नाम नग्ना मुक्तशिरोरुहा । पुरोऽवतस्थे कृष्णस्य पुत्रप्राण- विरक्षया” उभयत्र नग्नत्वमुक्रकेशत्वविशेषणं तत्काले तथाभूतत्वज्ञापनाय अतस्तयोस्तदा लग्नत्वमुक्तकेशयुक्त- त्वात्तथात्वत्वम्
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2265-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कोट्टवी, स्त्री, दुर्गा । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ नग्ना [] स्त्री । इति शब्दरत्नावली ॥ नग्नमुक्तकेशी नारी । “या त्ववासा मुक्तकेशी कोट्टवी नग्निका च सा” ॥ इति जटाधरः ॥ (कोट्टं कुट्टनं छेदनं स्वपुत्त्रस्येति यावत् वाति हिनस्ति निवारयतीत्यर्थः । यद्वा, कोट्टे कुट्टने संग्रामे स्वसुतस्य रक्षार्थं वाति गच्छतीति । कोट्ट + वा गमनहिंसयोः + कः गौरादित्वात् ङीष् ॥) नग्ना स्त्रीरूपिणीदुर्गा । “तन्माता कोट्टवी नाम नग्ना मुक्तशिरोरुहा । पुरोऽवतस्थे कृष्णस्य पुत्त्रप्राणरिरक्षया” ॥ इति भागवते । १० । ६३ । २० ॥ (नहीयं स्वयमाद्याशक्तिरूपिणी दुर्गा किन्त्वस्याः लम्बाख्योऽष्टमो भागः । यथा, हरिवंशे वाण- कृष्णयुद्धे १८२ अध्याये २२-२३ । “व्याविध्यभाने चक्रे तु कृष्णेनाप्रतिभौजसा । कुमाररक्षणार्थाय बिभ्रती सुतनुं तदा ॥ दिग्वासा देववचनात् प्रातिष्ठत्तत्र कोट्टवी ॥ लम्बा नाम महाभागा भागो देव्यास्तथाष्टमः । चित्राकनकशक्तिस्तु सा च नग्ना स्थितान्तरे” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-202-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें