🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:30:29 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कौशिकी
kauśikī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कौशिकी कान्हडा संज्ञा पुं॰ [ हिं॰ कौशिकी + कान्हडा] एक सकर राग जो कौशिकी और कान्हडे के योग से बचता है । इसमें सब स्वर कोमल लगते हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कौशिकी f. N. of a goddess sprung from the body of Pārvatī, MārkP. lxxxv, 40; KālP.; DevīP.
कौशिकी (ई), f. (in music) N. of a Rāgiṇī
N. of Durgā, Hariv. 3260 and 3270
N. of a Śikṣā
of a river in Bahar (commonly Kosi or Koosa, created by Viśvā-mitra, or identified with Satyavatī, the sister of Viśvā-mitra), MBh.; Hariv.; R. &c.
N. of a Buddhist female beggar, Mālav.
for कैशिकी, q.v., Sāh.
कौशिकी (f. of ˚क, q.v.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (317,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कौशिकी N. of a river (Kuśi) which flowed on the east of Durbhangā through northern Bhāgalpur and western Poornea. Near the banks of this river stood the hermitage of the sage ऋष्यशृंग.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1194-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कौशिकी, स्त्री, (कौशिकस्य गोत्रापत्यम् । कुशिक + अण् + ङीप् । सुरराजस्य इन्द्रस्य कुशिक- नृपतेः सकाशात् पुत्त्रत्वेनोत्पद्यमानत्वात् कौशि- काभिधानप्राप्तेस्तेनैवेन्द्रेणास्या योगमायाया भगि- नीतयाङ्गीकृतत्वात्तथात्वम् ।) चण्डिका । (यथा, हरिवंशे । ५७ । ४८ । “तत्रैव त्वां भगिन्यर्थे ग्रहीष्यति स वासवः । कुशिकस्य तु गोत्रेण कौशिकी त्वं भविष्यसि” ॥ तत्रैवास्याः स्तुतौ । ५८ । ३ । “आर्य्या कात्यायनी देवी कौशिकी ब्रह्मचारिणी । [] जननी सिद्धसेनस्य उग्रचारी महातपाः” ॥ कुशिकस्य गोत्रापत्यं इति विदाद्यञ् । कुशि- काख्यनरपतेः पौत्त्री गाधिराजस्य कन्या विश्वा- मित्रस्य भगिनी ऋचीकमुनिपत्नी । कुशिकवंश- जातत्वात् तस्यास्तथात्वम् ॥) नदीविशेषः । इति मेदिनी ॥ (यथा, रामायणे । १ । ३४ । ६--११ । “स पिता मम काकुत्स्थ ! गाधिः परमधार्म्मिकः । कुशवंशप्रसूतोऽस्मि कौशिको रघुनन्दन ! ॥ पूर्व्वजा भगिनी चापि मम राघव ! सुव्रता । नाम्ना सत्यवती नाम ऋचीके प्रतिपादिता ॥ सशरीरागता स्वर्गं भर्त्तारमनुवर्त्तिनी । कौशिकी परमोदारा प्रवृत्ता च महा नदी ॥ दिव्या पुष्पोदका रम्या हिमवन्तमुपाश्रिता । लोकस्य हितकार्य्यार्थं प्रवृत्ता भगिनी मम ॥ ततोऽहं हिमवत्पार्श्वे वसामि नियतः सुखम् । भगिन्यां स्नेहसंयुक्तः कौशिक्यां रघुनन्दन ! ॥ सा तु सत्यवती पुण्या सत्ये धर्म्मे प्रतिष्ठिता । पतिव्रता महाभागा कौशिकी सरितां वरा” ॥ “कौशिकी सरितां श्रेष्ठा कुलोद्द्योतकरी तव” ॥ २१ असावेवेदानीं कुशी नदीति ख्याता । इयन्तु नेपाल- राज्यान्तर्गताया हिमवच्छाखाया निःसृता सती १६६ क्रोशान्तं गता गङ्गया सङ्गता ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-211-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें