🕉️ 19 November 2026, Thursday · 08:15:06 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

क्रमण
kramaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्रमण संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पैर । पाँव ।
२. पारे के अठारह संस्कारों में से एक ।
३. घोडा । अश्व (को॰) ।
४. उल्लंघन (को॰) ।
५. पग रखना । कदम रखना (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्रमण m. a step, KātyŚr. iii, 8, 11, Sch.
the foot, L.
a horse, L.
N. of a son of Bhaja-māna, Hariv. 2002
क्रमण n. stepping, walking, going, RV. vi, 70, 3; Yājñ. i, 188; Mṛcch.; BhP.
stepping or treading upon (in comp.), ŚāṅkhGṛ.
transgressing (ifc.), MBh. xii, 16254; R. v, 1 (at end)
a step, RV. i, 155, 5
approaching or undertaking anything (dat.), Pāṇ. iii, 1, 14
treatment of words or letters according to the Krama arrangement (i.e. doubling letters or words &c.), RPrāt. xiv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (320,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्रमणः [क्रामत्यनेन करणे ल्युट्] 1 The foot. --2 A horse. --णं 1 A step. --2 Walking. --3 Proceeding. --4 Transgressing.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0430-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्रमण पु० क्रामत्यनेन करणे ल्युट् । १ चरणे हेम० । २ यदुवंश्ये नृपभेदे “कृमिश्च क्रमणश्चैव धृष्णः शूरः पुर- ञ्जयः” हरिवं० ३८ अ० । भावे ल्युट् । ३ पादन्यासे न० । “पृष्ठे त्वधर्म्मं क्रमणेषु यज्ञम्” भाग० ८, १०, २१, “पदै- श्चतुर्भिः क्रमणेऽपि तस्य नः” नैष० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2304,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्रमणः, पुं, (क्रामत्यनेन करणे ल्युट् ।) चरणः । इति हेमचन्द्रः ॥ (यदुवंशीयनृपविशेषः । यथा हरिवंशे । “कृमिश्च क्रमणश्चैव धृष्टः शूरः पुरञ्जयः” ॥ क्ली । भावे ल्युट् । पादविक्षेपः । यथा, भागवते ८ । १० । २१ । “पृष्ठे त्वधर्म्मं क्रमणेषु यज्ञम्” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-214-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें