🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:47:19 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

क्रोश
krośa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
क्रोश संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कोस ।
२. चिल्लाना । चीख । कोलाहल (को॰) ।
३. रोना । रुदन (को॰) ।
४. अडतालीस मिनट का समय (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्रोश m. (cf. क्लोश) a cry, yell, shriek, shout, VS. xxx, 19; TS. vii (cf. कर्ण-क्˚)
‘the range of the voice in calling or hallooing’, a measure of distance (an Indian league, commonly called a Kos = 1000 Daṇḍas = 4000 Hastas = 1/4 Yojana; according to others = 2000 Daṇḍas = 8000 Hastas = 1/2 Gavyūti), KātyŚr.; MBh. &c.
क्रोश (अम्), n. (g. ज्वलादि), N. of different Sāmans, TS. vii; Lāṭy.; ĀrṣBr.
क्रोश &c. See √ क्रुश्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (322,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्रोशः [क्रुश्-घञ्] 1 A cry, yell, shout, scream, noise. --2 A measure of distance equal to (1/4)th of a Yojana, a Koss; क्रोशार्धं प्रकृतिपुरःसरेण गत्वा R. 13. 79; समुद्रात्पुरी क्रोशौ (nom.) or क्रोशयोः (loc.). --Comp. --तालः, --ध्वनिः a large drum.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0432-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्रोश पु० क्रुश--भावे घञ् । १ रोदने २ आह्राने च । क्रोशति यतः अपादाने घञ् । “हस्तेश्चतुर्भिर्भवतीह दण्डः क्रोशः सहस्रद्वितीयेन तेषाम्” लीला० व० उक्ते८००० सहस्रकरमिते अध्वपरिमाणे “चतुर्हस्तोधनुर्दण्डो नालिका तद्युगेन च । क्रोशोधनुः सहस्रेण गव्यूतिश्च चतुर्गुणा” हेमा० दा० मा- र्क० पु० उक्तेः, “गव्यूतिः स्त्री क्रोशयुगम्” अमरोक्तेश्च तस्य गव्यूतेरर्द्धमानता प्रतीयते हेमाद्रि० दा० आदित्य पुराणे च “धनुःसहस्रे द्वेचापि गव्यूतिरुपदिश्यते” इत्यु- क्त्या तु गव्यूतेर्द्विसहस्रधनुर्मितत्वात् तदर्द्धत्वेन चतुःस- हस्रहस्तमितत्वमपि क्रोशस्य कार्य्यविशेषे गृह्यते इति भेदः । ३ मुहूर्त्ते “दशदण्डे तु या पूजा तत्सर्व्वमक्षयं भवेत् । षष्ठे क्रोशे महेशानि! तत्सर्व्वममृतोपमम् । सप्तमे क्रोशके देवि! द्रव्यतुल्यं न संशयः । अतःपरं महेशानि । विपतुल्यं न संशयः” इति शक्तिस० त० ६ पटले । “क्रोशार्द्धं प्रकृतिपुरस्सरेण गत्वा” रघुः
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2340,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्रोशः, पुं, (क्रोशति यतः । क्रुश् + अपादाने घञ् ।) सहस्रधनुः । चतुःसहस्रहस्तपरिमाणम् । कोश [] इति भाषा । तत्पर्य्यायः । गव्यूतम् २ । इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, रघुवंशे । १३ । ७९ । “क्रोशार्द्धं प्रकृतिपुरःसरेण गत्वा काकुत्स्थः स्तिमितजवेन पुष्पकेण” ॥) द्विसहस्रदण्डः । अष्टसहस्रपरिमाणम् । इति लोलावती ॥ मुहूर्त्तः । यथा, -- “दशदण्डे तु या पूजा तत्सर्व्वमक्षयं भवेत् । षष्ठक्रोशे महेशानि तत् ! सर्व्वममृतोपमम् ॥ सप्तमक्रोशके देवि ! सर्व्वं क्षीरोपमं भवेत् । अष्टमक्रीशके देवि ! द्रव्यतुल्यं न संशयः ॥ अतः परं महेशानि ! विषतुल्यं न संशयः” । इति गुप्तसाधनतन्त्रे षष्ठः पटलः ॥ क्रुश् + भावे घञ् । रोदनम् । आह्वानम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-220-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें