🕉️ 21 November 2026, Saturday · 12:58:26 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

क्षुध्
kṣudh
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. क्षुध् cl. 4. P. क्षुध्यति (p. क्षुध्यत्; impf. अक्षुध्यत्; aor. Subj. क्षुधत्; fut. 1st क्षोद्धा, Pāṇ. vii, 2, 10; Siddh.; ind.p. क्षुधित्वा, Pāṇ. vii, 2, 52; Bhaṭṭ. ix, 39), to feel hungry, be hungry, RV. i, 104, 7; AV. ii, 29, 4; TS. v, 5, 10, 6; vii, 4, 3, 1; Bhaṭṭ.
2. क्षुध् त्, f. hunger, RV.; AV. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (331,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
क्षुध् {c4c} P. (क्षुध्यति, क्षुधित) To be hungry; Bk. 5. 66, 6. 44, 9. 39.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0438-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
क्षुध् बुभुक्षायां दिवा० पर० सक० अनिट् ऌदित् । क्षुध्यति अक्षुधत् । चुक्षोध क्षुत् । क्षुधा क्षुधितः । क्षुधित्वा । “क्षुध्यद्भ्योवय आसुतिदाः ऋ० १, १०४, ७, मा क्षुधन्मा- रुषत्” अथ० २, २९, ४, क्षुध्यन्तोऽप्यघसन् व्याला” । “क्षुधित्वा पत्रिभिर्वनम्” भट्टिः । क्षुधाजातास्य तारका० इतच् । क्षुधित संजातक्षुधे त्रि०
क्षुध् स्त्री क्षुध--भावे संप० क्विप् । १ बुभुक्षायाम् । कर्म्मणि क्विप् । २ अन्ने निघ० पाठान्तरम् । “यस्य राज्ञस्त विषये श्रोत्रियः सीदति क्षुधा” मनुः हलन्तत्वात् वा टाष् । क्षुधाप्यत्र स्त्री क्षुधार्त्तः । “या देवी सर्वभूतेषु क्षुधा- रूपेण संस्थिता” देवीमा० । क्षुधा च प्राणिनां स्वाभा- विकदुःखहेतुर्यथोक्तं सुश्रुते “खाभाविकाः क्षुत्- पिपासाजरामृत्युनिद्रा प्रभृतयः” । इयञ्च पाणधर्म्मः यथाह शा० ति० “बुभुक्षा च पिपासा च प्राणस्य, मनसः स्मृतौ । शोकमोहौ, शरीरस्य जरामृत्यू षडूर्म्मयः” । क्षुध कार्य्याणि यथा “व्याधयो निर्जिताः सर्वे क्षुधया नृपसत्तम! । कुण्डली मुकुटी स्रग्वी तथैवालङ्कृतो नरः । क्षुधार्त्तो न विरा- जेत प्रेतवत्तृषितो नृणाम् । स्त्रीरत्नं विविधान् भोगान् वस्त्राण्याभरणानि च । न चेच्छति नरः किञ्चित् क्षुधया कलुषीकृतः । यथा भूमिगतं तोयं रविरश्मिभिः शुष्यति । शरीरस्थस्तथा धातुः शुष्यते जाठराग्निना । न शृणोति न चाघ्राति चक्षुषा न च पश्यति । दह्यते वेपते मूढः शुष्यते च क्षुधार्दितः । मूकत्वं बधिरत्वञ्च जडान्धत्वन्तु पङ्गुताम् । रौद्रं मर्य्यादहीनत्वं क्षुधा सर्वं प्रयच्छति । भगिनीं जननीं पुत्त्रं भार्य्यां दुहिरतं तथा । भ्रातरं स्वजनं वापि क्षुधाविष्टो न विन्दति” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2384,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें