🕉️ 21 November 2026, Saturday · 04:43:24 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

खट्वांग
khaṭvāṃga
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
खट्वांग संज्ञा पुं॰ [सं॰ खट्वाङ्ग]
१. एक सुर्यवंशीय पौराणिक राजा का नाम, जिसका वर्णन भागवत में आया है ।
२. चारपाई का पाया या पाटी ।
३. शिव के एक अस्त्र का नाम । यौ॰—खट्वांगधर । खट्वांगभृत = दे॰ खट्वांगी ।
४. एक प्रकार का पात्र जिसमें प्रायश्चित्त करते समय भिक्षा माँगी जाती है ।
५. तंत्र के अनुसार एक प्रकार की मुद्रा जिससे देवता बहुत प्रसन्न होते है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
खट्वा˚ङ्ग m. n. (˚वाङ्) ‘a club shaped like the foot of a bedstead’ i.e. a club or staff with a skull at the top (considered as the weapon of Śiva and carried by ascetics and Yogins), Gaut.; VarBṛS.; Mālatīm. v, 4; Kathās.
खट्वा—˚ङ्ग m. the back-bone, Gal.
N. of a plant, ib.
wood from a funeral pile, W.
N. of a king of the solar line, MBh. i, 2109; VP. (v.l. खट्वाङ्गद), BhP. ii
xi
(= Dilīpa), Hariv. 808 & BhP. ix
N. of an attendant in the retinue of Devī
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (335,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खट्वाङ्ग न० ६ त० । (खाटेरखुर) १ खट्वाशभेदे तदाकारे २ शिवस्यास्त्रभेदे । “खट्टाङ्गवरधारकः” शिवस्तवः । “खट्टाङ्गैः पट्टिशैः शूलैर्लाङ्गलैर्मुषलैरलम्” काशीख० ३ सूर्य्यवंश्ये नृपभेदे पु० । “सुतः पञ्चजनादानीदंशुमा- निति विश्रुतः । दिलीपस्तनयस्तस्य खट्टाङ्ग इति विश्रुतः” हरिव० १५ अ० । भागवते तु ९ । ९ । ३२ श्लो० “ततो दश- रथस्तस्मात् पुत्र ऐडिविलिस्ततः । राजा विश्वसहो यस्य खट्टाङ्गश्चक्रवर्त्त्यभतम्” इत्यनेन अन्यपुत्रता तस्याभिहिता कल्पभेदादविरोधः । प्रायश्चित्तीयधार्य्ये खट्वाङ्गाकृतौ ४ पात्रभेदे न० “एककालं तु भुञ्जीत चरन् भैक्ष्यं खक- र्मकृत् । कपालपाणिः खष्ट्वाङ्गी ब्रह्वचारी सदोद्यतः” भा० शा० ३५ अ० । “खट्वाङ्गी चीरवासाश्च” मनुः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2459,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
खट्वाङ्गं, क्ली, (खट्वाया अङ्गम् । तदिवाकृति- र्यस्य इति ।) शिवस्यास्त्रविशेषः । तत्पर्य्यायः । सुखंसुणः २ ॥ इति हेमचन्द्रः ॥ (यथा, मार्कण्डेये । ८७ । ६ । “विचित्रखट्वाङ्गधरा नरमालाविभूषणा ॥”)
खट्वाङ्गः, पुं, (खट्वाङ्ग इत्याख्याऽस्य । शिवस्य खट्वाङ्गास्त्रवत् सर्व्वत्र दुर्लङ्घ्यशासनत्वात् अमोघ- वीर्य्यवत्त्वाच्चास्य तथात्वम् ।) सूर्य्यवंशीयराज- विशेषः । स तु विश्वसहराजपुत्त्रः । यथा, -- श्रीमद्भागवते । ९ । ९ । ४१ । “ततो दशरथस्तस्मात् पुत्त्र ऐडविडस्ततः । राजा विश्वसहो यस्य खट्वाङ्गश्चक्रवर्त्त्यभूत् ॥”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-272-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें