🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:03:11 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गांडीव
gāṃḍīva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गांडीव संज्ञा पुं॰ [सं॰ गाणडीव] अर्जुन के धनुष का नाम । विशेष—महाभारत में लिखा है कि पहले इसे ब्रह्मा ने बनाकर सोम को दिया था । सोम ने वरूण को दिया; और अग्नि के प्रार्थना करने पर वरुण ने अर्जुन को दिया । यौ॰—गांडीवधन्वा । गांडीवधर । गांडीवी = अर्जुन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गाण्डीव m. n. (g. अर्धर्चादि, Pāṇ. v, 2, 110) = ˚डिव (Arjuna's bow), MBh.; Hariv. 9798; BhP. i, 7, 16; Pañcat. iii, 14, 11
a bow (in general), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (353,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गांडि(डी)वः, --वं [गांडिरस्त्यस्य संज्ञायाम् व P. V. 2. 110] 1 The bow of Arjuna, presented by Soma to Varuṇa by Varuṇa to Agni, and by Agni to Arjuna, when the latter assisted him in consuming the खांडववन; गांडीवं स्रंसते हस्तात् Bg. 1. 29. --2 A bow in general. --Comp. --धन्वन् m. an epithet of Arjuna; Me. 48.
गांडि(डी)वः, --वं [गांडिरस्त्यस्य संज्ञायाम् व P. V. 2. 110] 1 The bow of Arjuna, presented by Soma to Varuṇa by Varuṇa to Agni, and by Agni to Arjuna, when the latter assisted him in consuming the खांडववन; गांडीवं स्रंसते हस्तात् Bg. 1. 29. --2 A bow in general. --Comp. --धन्वन् m. an epithet of Arjuna; Me. 48.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0456-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गाण्डि(ण्डी)व पुंन० गाण्डिरस्त्यस्य संज्ञायाम् व १ अर्जु नस्य धनुषि । तच्च धनुर्ब्रह्मणा निर्माय सोमाय दत्तं सोमेन च वरुणाय, अग्निप्रार्थितेन च वरुणनार्जुनाय दत्तम् तत्कथा भा० आ० २२५ अ० । “तमब्रवीद्धूमकेतुः प्रतिगृह्य जलेश्वरम् । चतुर्थं लोक- पालानां देवदेवं सनातनम् । सोमेन राज्ञा यद्दत्तं धनुश्चैवेषुधी च ते । तत् प्रयच्छोभपं शीघं रथञ्च कपि- लक्षणम् । कार्य्यञ्च सुमहत् पार्थो गाण्डीवेन करिष्यति । चक्रेण वासुदेवश्च तन्ममाद्य प्रदीयताम् । ददानीत्येव व- रुणः पावकं प्रत्यभाषत । तदद्भुतं महावीर्यं यशःकीर्त्ति विवर्धनम् । सर्वशस्त्रैरनाधृष्यं सर्वशस्त्रप्रमाथि च । सर्वायुधमहामात्रं परसैन्यप्रधर्षणम् । एकं शतसहस्रेण संमितं राष्ट्रवर्धनम् । चित्रमुच्चावचैर्वर्णैः शोभितं श्लक्ष्णम- व्रणम् । देवदानवगन्धर्वैः पूजितं शाश्वतीः समाः । प्रादा- च्चैव धनूरत्नमक्षय्यौ च महेषुधी” । “एतद्दिव्यं धनु- [] श्रेष्ठं ब्रह्मणा निर्म्मितं पुरा” । “एतद्वर्षसहस्रन्तु ब्रह्मा पूर्वमधारयत् । ततोऽनन्तरमेवाथ प्रजापतिरधा- रयत् । त्रीणि पञ्चशतं चैव शक्रोऽशीतिं च पञ्च च । सोमः पञ्चशतं राजा तथैव वरुणः शतम् । पार्थः पञ्च च षष्टिञ्च वर्षाणि श्वेतवाहनः” भा० वि० ४३ अ० । २ धनुर्मात्रे मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2570-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गाण्डीवः, पुं, क्ली, (गाण्डिर्ग्रन्थिः । “कृदिकारान्ता- दिति ।” ङीषि कृते गाण्डी । सा विद्यते अस्य । “गाण्ड्यजगात् संज्ञायाम् ।” ५ । २ । ११० । इति वः ।) अर्ज्जुनधनुः । इत्यमरः । २ । ८ । ८४ ॥ (यथा, महाभारते । ४ । ४१ । १ । “यन्मां पूर्व्वमिहापृच्छः शत्रुसेनानिवर्हणम् । गाण्डीवमेतत् पार्थस्य लोकेषु विदितं धनुः ॥” एतद्धनुर्हि ब्रह्मादयोऽपि आदौ धृतवन्तः । यदुक्तं तत्रैव । ४ । ४१ । ५--८ । “एतद्बर्षसहस्रन्तु ब्रह्मा पूर्व्वमधारयत् । ततोऽनन्तरमेवाथ प्रजापतिरधारयत् ॥ त्रीणि पञ्चशतञ्चैव शक्रोऽशीतिञ्च पञ्च वै । सोमः पञ्चशतं राजा तथैव वरुणः शतम् ॥ पार्थः पञ्च च षष्ठिञ्च वर्षाणि श्वतवाहनः । महावीर्य्यं महद्दीव्यमेतद्धनुरनुत्तमम् ॥ एतच्च मानुषं प्राप्तं वरुणाच्चारुदर्शनम् । पूजितं सुरमर्त्येषु बिभर्त्ति परमं वपुः ॥” स्वाण्डवदाहनार्थं हि वह्निना वरुणशकासादा- नीयधनुरेतदर्ज्जुनाय प्रदत्तम् । तत्कथा यथा, महाभारते । १ । २२६ । १--९ । “एवमुक्तः स भगवान् धूमकेतुर्हु ताशनः । चिन्तयामास वरुणं लोकपालं दिदृक्षया ॥ आदित्यमुदके देवं निवसन्तं जलेश्वरम् । स च तच्चिन्तितं ज्ञात्वा दर्शयामास पावकम् ॥ तमब्रवीद्धूमकेतुः प्रतिगृह्य जलेश्वरम् । चतुर्थं लोकपालानां देवदेवं सनातनम् ॥ सोमेन राज्ञा यद्दत्तं धनुश्चैवेषुधी च ते । तत् प्रयच्छोभयं शीघ्रं रथञ्च कपिलक्षणम् ॥ कार्य्यञ्च सुमहत् पार्थो गाण्डीषेन करिष्यति । चक्रेण वासुदेवश्च तन्ममाद्य प्रदीयताम् ॥ ददानीत्येव वरुणः पावकं प्रत्यभाषत । तदद्भुतं महावीर्य्यं यशःकीर्त्तिविवर्द्धनम् ॥ सर्व्वशस्त्रैरनाधृष्यं सर्ष्वशस्त्रप्रमाथि च । सर्व्वायुधमहामात्रं परसैन्यप्रधर्षणम् ॥ एकं शतसहस्रेण सम्मितं राष्ट्रवर्द्धनम् । चित्रमुच्चावचैर्व्वर्णैः शोमितं श्लक्ष्णमव्रणम् ॥ देवदानवगन्धर्व्वैः पूजितं शाश्वतीः समाः । प्रादाच्चैव धनूरत्नमक्षय्ये च महेषुधी ॥” “तच्च दिव्यं धनुःश्रेष्ठं ब्रह्मणा निर्म्मितं पुरा । गाण्डीवमुपसंगृह्य बभूव मुदितोऽर्ज्जुनः ॥”) कार्म्मुकम् । इति मेदिनी । वे । ३६ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-321-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें