🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:03:14 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गांधिक
gāṃdhika
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गांधिक संज्ञा पुं॰ [सं॰ गान्धिक]
१. गंधी ।
२. गाँधी नामक कीड़ा ।
३. गंधद्रव्य ।
४. लिपिकार । लेखक (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गान्धिक m. (fr. गन्ध), a vender of perfumes, perfumer (kind of mixed caste, Parāś.), Kād.; Sāh. iii, 40/41 and 46/47
a clerk, L.
a kind of worm having a strong fetid smell (गान्धिपोका, a tree-bug), L.
गान्धिक n. fragrant wares, perfumes, Pañcat. i, 17
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (353,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गांधिकः [गंधो गंधद्रव्यं पण्यमस्य ठक्] 1 A vendor of perfumes, a perfumer. --2 A scribe, clerk. --कं Fragrant wares, perfumes; पण्यानां गांधिकं पण्यं किमन्यैः कांचनादिकैः Pt. 1. 13.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0457-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गान्धिक पु० गन्धो गन्धद्रव्यं पण्यमस्य टक । १ सुगन्धिद्रव्य- [] व्यवहारिणि (गन्धवेणे) अम्बष्ठात् राजपुत्र्यां जाते सङ्कीर्णजातिभेदे । “शृङ्गारस्य सहाया विटचेटविदूष- काद्याः स्युः । आद्यशब्दात् मालाकाररजकगान्धिका- दयः” सा० द० । स्वार्थे ठक् । गन्धद्रव्यमात्रे च “पण्यानां गान्धिकं पण्यं किमुच्चैः काञ्चनादिकैः । एकैकेन च यत् क्रीतं तच्छतेन प्रदीयते” पञ्चत० । गन्धी + स्वार्थे क । ३ गान्धिका कीटविशेषे स्त्री (गँधोपोका) शब्दर० । कृषिशब्दे २२०० पृ० दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2578-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गान्धिकः, पुं, (गन्धयते परप्रार्थनां गच्छतीति । गन्ध क ङ गतौ + णिनिः । ततः स्वार्थे कन् । यद्वा, गन्धो गर्व्वोऽस्यास्तीति । गन्ध + “अत इनिठनौ ।” ५ । २ । ११५ । इति ठन् ।) लेखकः । सुगन्धिव्यवहारी । गन्धबणिक् इति ख्यातः । इति मेदिनी । के । ८३ ॥ स तु अम्ब- ष्ठात् राजपुत्त्र्यां जातः । इति पराशरपद्धतिः ॥ (अयं हि नायकस्य शृङ्गारसहायेषु अन्यतमः । यथा, साहित्यदर्पणे । ३ । ४६ । “शृङ्गारस्य सहाया विटवेटविदूषकाद्याः स्युः । भक्ता नर्म्मसु निपुणाः कुपितबधूमानभञ्जनाः शुद्धाः ॥ आदिशब्दात् मालाकाररजकताम्बूलिकगान्धि- कादयः ॥”) कीटविशेषः । इति शब्दरत्ना- वली ॥ गाँधिपोका इति भाषा ॥ (गान्धं गन्ध- प्रधानं द्रव्यमस्यास्ति । ठन् । गन्धप्रधानद्रव्यविशिष्टे त्रि । यथा, पञ्चतन्त्रे । १ । १३ । “पण्यानां गान्धिकं पण्यं किमन्यैः काञ्चना- दिभिः । यत्रैकेन च यत् क्रीतं तच्छतेन प्रदीयते ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-324-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें