🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:36:54 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गाधि
gādhi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गाधि संज्ञा पुं॰ [सं॰] विश्वामित्र के पिता का नाम । विशेष—ये कुशिक राजा के पुत्र थे । हरिवंश में लिखा है कि कुशिक ने इंद्र के समान पुत्र प्राप्त करने के लिये तपस्या की तब इंद्र के अंश से विश्वामित्र उत्पन्न हुए । यौ॰—गाधिनगर । गाधिपुर । गाधिनंदन । गाधितनय । गाधि- पुत्र । गाधिसुअन ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गाधि m. for ˚धिन्, MBh. iii, ix, xii f.; Hariv.; Pāṇ. iv, 1, 104; Pat.; R.; BhP.
गाधि m. pl. the descendants of Gādhi, ix, 16, 32.
गाधि ˚धिन्, ˚धेय See 3. गा.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (352,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गाधिः, गाधिन् m. [गाध-इन्] N. of the father of Viśvāmitra (he is supposed to have been an incarnation of Indra and born as the son of king Kauśāmba). --Comp. --जः, --नंदनः, --पुत्रः an epithet of Viśvāmitra. --नगरं, --पुरं an epithet of Kānyakubja, the modern Kanoja.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0457-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गाधि पु० गाध--इन् । चन्द्रवंश्ये कान्यकुब्जाधिपे, विश्वामित्र- पितरि नृपभेदे । “कस्य चित्त्वथ कालस्य कुशनाभस्य धीमतः । जज्ञे परमधर्म्मिष्ठो गाधिरित्येव नामतः स पिता मम काकुत्स्थ! गाधिः परमघार्मिकः” रामा० बा० १ । ३४ अ० । रामं प्रति विश्वामित्रोक्तौ । “ऐलपुत्रानहं वक्ष्ये” इत्युपक्रमे “कुशपुत्रा वभूवुर्हि चत्वारो देव- वर्चसः” । कुशिकः कुशनाभश्च कुशाम्बो मूर्त्तिमांस्तथा” “कुशिकस्तु तपस्तेप्रे पुत्रमिन्द्रसमं विभुः । लभेयमिति “तं शक्रस्त्वासादभ्येत्य जज्ञिवान्” “पूर्णे वर्पसहस्रे वै तन्तु शक्रो ह्यपश्यत । अत्युग्रतपसं दृष्ट्वा सहस्राक्षः पुरन्दरः । समर्थः पुत्रजनने स्वमेवांशमवासयत् । पुत्रत्वे कल्पयामास स देवेन्द्रः सुरोत्तमः । स गाधि- रभवद्राजा मघवान् कौशिकः स्वयम् । पौरकुत्स्यऽभव- द्भार्य्या गाधिस्तस्यामजायत” हरिवं० २७ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2571,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गाधिः, पुं, (गाधते उच्चपदं लिप्सतीति । गाध ङ लिप्सायाम् + “सर्व्वधातुभ्य इन् ।” उणां । ४ । ११७ । इति इन् ।) चन्द्रवंशीयकुशिकराज- पुत्त्रः । स तु विश्वामित्रमुनिपिता कान्यकुब्ज- देशस्य राजा च । (यथा, महाभारते । ३ । ११५ । १९ । “कान्यकुब्जे महानासीत् पार्थिवः सुमहाबलः । गाधीति विश्रुतो लोके वनवासं जगाम ह ॥” अस्य उत्पत्तिकथा यथा, हरिवंशे । २७ । १३--१६ । “कुशिकस्तु तपस्तेपे पुत्त्रमिन्द्रसमं विभुः । लभेयमिति तं शक्रस्त्रासादभ्येत्य जज्ञिवान् ॥ पूर्णे वर्षसहस्रे वै तन्तु शक्रो ह्यपश्मत । अत्युग्रतपसं दृष्ट्वा सहस्राक्षः पुरन्दरः ॥ समर्थं पुत्त्रजनने स्वमेवांशमवासयत् । पुत्त्रत्वे कल्पयामास स देवेन्द्रः सुरोत्तमः ॥ स गाधिरभवद्रांजा मधवान् कौशिकः स्वयम् । पौरकुत्स्यभवद्भार्य्या गाधिस्तस्यामजायत ॥” अस्य कन्या सत्यवती भृगुवंशीय-ऋचीकपत्नी । सा च जमदग्निं प्रसूतवती । यथा, हरिवंशे । २७ । १८ । “गाधेः कन्या महाभागा नाम्ना सत्यवती शुभा । तां गाधिः काव्यपुत्त्राय ऋचीकाय ददौ प्रभुः ॥” ऋग्वेदमते तु अयमेव गाथीत्याख्यया प्रसिद्धः इति तु तत्रैव ३ मण्डले द्रष्टव्यः ॥ एतदनुसारे- णैव रामायणे ‘गाधिन्’ इति नान्तप्रयोगो भगवता वाल्मीकिना विहितः । यथा, तत्रैव १ । १८ । ४० । “शीघ्रमाख्यात मां प्राप्तं कौशिकं गाधिनः सुतम् ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-322-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें