🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:06:25 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गुज्जरी
gujjarī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गुज्जरी संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गूजरी ।
२. एक रागिनी जो भैरव राग की स्त्री है । विशेष—किसी किसी का मत है कि यह मेघ राग की स्त्री है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गुज्जरी for गुर्ज्˚.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (356,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गुज्ज(र्ज)री स्त्री १ रागिणीभेदे । तत्स्वरूपं सङ्गीतदा० उक्तं यथा “श्यामा सुकेशी मलयद्रुमाणां मृदूल्लसत्पल्लव- तल्पयाता । श्रुतेः स्वराणां दधती विभागं तन्त्रीमुखात् दक्षिणगुर्ज्ज(ज्ज)रींयम्” कालभदे तस्या गानं निषिद्धं तत्रैव “नाटी गौडी वराटी च गुज्ज(र्ज्ज)री दे- शिरेव च । पूर्वाह्णे गानमेतेषा निषिद्धमिति त- द्विदः” २ रागभेदे च “गुज्ज(र्जरीरागैकतालीतालेन गीयते” गीतगो० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2596,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गुज्जरी, स्त्री, (गुर्ज्जरदेशवासिनां प्रिया । गुर्ज्जर + अण् + स्त्रियां ङीप् । पृषोदरात् रलोपे वृद्ध्यभावे च साधुः ।) रागिणीविशेषः । अस्य ध्यानं यथा, सङ्गीतदर्पणे । “श्यामा सुकेशी मलयद्रुमाणां मृदूल्लसत्पल्लवतल्पयाता । श्रुतेः स्वराणां दधती विभागं तन्त्रीमुखाद्दक्षिणगुज्जरीयम् ॥” अस्याः कालनियमो यथा, -- “नाटो गौडो वडारी च गुज्जरी देशिरेव च । पूर्व्वाह्णे गानमेतेषां निषिद्धमिति तद्बिदः ॥” इति सङ्गीतदामोदरः ॥ मतभेदेन पूर्व्वाह्णेऽपि गीयते ॥ (इयंपुनर्भैरव- रागस्य वराङ्गना । हनूमन्मते तु मेघरागस्य । अस्याः स्वरूपं यथा, सङ्गीतदर्पणे । “ग्रहांशन्यास-ऋषभा सम्पूर्णा गुर्ज्जरी मता । पौरवी मूर्च्छना यस्यां वङ्गाल्या सह मिश्रिता ॥” “पौरवीमूर्च्छना यस्याम् ।” इत्यत्र “सप्तमी मूर्च्छनैतस्याम् ।” इति क्वचित् पाठः । सोमे- श्वरमते इयं पञ्चमहीना षाडवा । इयञ्च केनापि कारणेन रागविकारे जाते तत्पाप- प्रायश्चित्तार्थं प्रायेण गीयते तथाचोक्तम्, -- “लोभान्मोहाच्च ये केचिद् गायन्ति च विरागतः । सुरसा गुर्ज्जरी तस्य दोषं हन्तीति कथ्यते ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-333-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें