🕉️ 22 November 2026, Sunday · 10:46:00 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गुरुत्व
gurutva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गुरुत्व संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. भारीपन । वजन । बोझ । विशेष— पदार्थ विज्ञान के अनुसार पदार्थों का गुरुत्व वास्तव में उस वेग या शक्ति की मात्रा है जिससे वह पृथ्वी की आकर्षण शक्ति द्वारा नीचे की ओर जाता है । वेग की इस मात्रा में उस अंतर का भी विचार कर लिया जाता है जो अक्ष पर घूमती हुई पृथ्वी के उस वेग के कारण पड़ता है जिससे वह पदार्थों को (केंद्र से) बाहर हटाती है । अतः आकर्षण वेग की मात्रा समुद्रतल और क्रांति वृत्त पर ३
८५.
१. और ध्रुव पर ३
८७. १ इंच प्रति सेकंङ़ होती है । यह गुरुत्व वेग समुद्र- तल पर की अपेक्षा पहाङों पर कुछ कम होता है, अर्थात् उसमें प्रति दो मील की ऊँचाई पर सहस्त्रांश की कमी होती जाती है । किसी पदार्थ का वजन जितना क्रांतिवृत्त पर तौलने से होगा उससे ध्रुव पर उसे ले जाकर तौलने से १/१८१ वाँ भाग अधिक रहेगा । वैशेषिक सुत्र में रूप रस आदि केवल १७ गुण बतलाए हैं पर प्रशस्तपाद भाष्य में गुरुत्व, द्रवत्व आदि ६ गुण और बतलाए हैं । गुरुत्व को मूर्त और सामान्य गुण माना है, अर्थात् ऐसा गुण जो पृथ्वी, जल, वायु आदि स्थूल या मूर्त द्रव्यों में पाया जाता है तथा जो अनेक ऐसे द्रव्यों में रहता है । प्राचीन नैयायिक केवल जल और मिट्टी में ही गुरुत्व मानते थे । उनके मत से तेज, वायु आदि में गुरुत्व नहीं । सांख्य मतवाले गुरुत्व को तमोगुण का धर्म मानते हैं, सत्व या रजोगुण में गुरुत्व नहीं मानते । आजकल की परीक्षाओं द्वारा वायु आदि का गुरुत्व अच्छी तरह सिद्ध हो गया है ।
२. महत्व । बड़प्पन ।
३. गुरु का काम ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गुरु—त्व n. weight, heaviness, Suśr.; Ragh.; Pañcat.
(in prosody) length (of a vowel), TPrāt. xxiv, 5
burden, trouble, W.
severity, violence (of medical treatment), Suśr.
dulness, Sarvad. xv, 158
greatness, magnitude, W.
respectability, dignity, venerableness, Ragh. x, 65
the office of a teacher, MBh. v, 178, 44.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (359,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गुरुता, --त्वं 1 Weight, heaviness. --2 Burden, trouble --3 Dignity, greatness; U. 6. 19; लोके गुरुत्वं विपरीततां वा स्वचेष्टितान्येव नरं नयंति H. 2. 46; Śi. 16. 27. --4 Respectability, venerableness. --5 The office of a teacher. --6 Importance. --7 Universal gravitation.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0464-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गुरुत्व न० गुरोर्भावः त्वण् । वैशेषिकादिमतसिद्धे पतनहेतौ द्रव्यनिष्ठे गुणभेदे “अतीन्द्रियं गुरुत्वं स्यात् पृथिव्यादि द्वये तु तत् । अमित्ये तदनित्यं स्यान्नित्ये नित्यमुदाहृ- तम् । तदेवासमवायि स्यात्पतनाख्ये तु कर्मणि” भाषा० “पतने आद्यपतने” मुक्ताव० । तस्याप्रत्यक्षत्वे कारणं कणा० सू० वृत्त्योर्दर्शितं यथा ननु गुरुत्वमप्यनेकद्रव्यसमवेतं रूपमहत्त्वसमा- नाधिकरणञ्चेति कथं न प्रत्यक्षमत आह” उप० वृ० “तस्य भावादव्यभिचारः” सू० । “तस्य रूपत्वादेः सामान्यस्य उद्भवस्य च गुरुत्वेऽभावान्न गुरुत्वं प्रत्यक्षम् । ननु मा भूत् तत्र रूपत्वादिकं तथापि तत्प्रत्यक्षं स्यादत आह अव्यभिचार इति एकैकेन्द्रियग्राह्यत्वं प्रति रूपत्वादीनां पञ्चानां जाती- नाम् अव्यभिचारो नियम एव यत्रैव रूपत्वादिपञ्च- कान्यतमत् तत्रैव बाह्यैकैकेन्द्रियग्राह्यत्वं तद्व्यति- रेकादित्यर्थः, सूत्रे तु गुरुत्वाधिकारस्यास्प टत्वात् प्रशस्तदेवैरतीन्द्रियेषु मध्ये परिगणितमपि वल्लभाचार्य्यैः स्पार्शनमुक्तं गुरुत्वे ।” उप० वृ० । गुरुत्वञ्च प्रतिबन्धकाभावे एव यथा पतनेऽसमवायि- कारणं तथा “संयोगाभावे गुरुत्वात् पतनमित्यादि- “संस्काराभावे गुरुत्वात् पतनमित्यन्तं कणादसूत्रवृत्ति- वाक्यं ५४३ पृ० दर्शितम् । तच्च गुरुत्वं पृथ्वीसलिलयो र्धर्मः इति नैयायिकादयः सांख्यास्तु “गुरु वरणकमेव तमः इत्युक्तेः तमोगुणस्यैव धर्म इत्याहुः तच्च वाक्यं गुणवृ- त्तिशब्दे २६०८ पृ० दर्शितम् “गृष्टिर्गुरुत्वाद्वपुषोनरेन्द्रः” “मेने परार्द्ध्यमात्मानं गुरुत्वेन जगद्गुरोः” रघुः । तल् । गुरुताप्यत्र स्त्री “नाकृतिगुरुता गुरुता विक्रम गुरुता गरीयसी ख्याता” उद्भटः । “अवधार्य्य काय्य गुरु- ताम्” माघः । “गुरुता मण्डलेश” त्वम्नील० ता उक्ते मण्डलैश्चर्य्ये च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2618,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गुरुत्वं, क्ली, (गुरोर्भावः । “त्वतलौ” इति त्वप्रत्ययस्ततः त्वान्तं क्लीवमिति क्लीवत्वम् । । महत्त्वमा गुरुता । (यथा, भाषापरिच्छेदे । ३१) [] “स्पर्शादयोऽष्टौ वेगश्च गुरुत्वञ्च द्रवत्वकम् ।”) अलघुता । यथा, -- “अतीन्द्रियं गुरुत्वं स्यात् पृथिव्यादिद्वये तु तत् । अनित्ये तदनित्यं स्यात् नित्ये नित्यमुदाहृतम् ॥ तदेवासमवायि स्यात् पतनाख्ये तु कर्म्मणि ।” इति भाषापरिच्छेदः ॥ (आधिक्यम् । यथा, रघुः । २ । १८ । “गृष्टिर्गुरुत्वाद्वपुषो नरेन्द्रः ।” वपुषो गुरु- त्वात् आधिक्यात् इति मल्लिनाथस्तट्टीकायाम् । पूज्यत्वम् । यथा, तत्रैव । १० । ६४ । “मेने परार्द्ध्यमात्मानं गुरुत्वेन जगद्गुरोः ।”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-341-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गुरुत्व" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬