🕉️ 21 November 2026, Saturday · 05:07:49 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गुर्जरी
gurjarī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गुर्जरी संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गुजरात देश की स्त्री ।
२. भैरव राग की स्त्री । विशेष—यह संपूर्ण जाति की रागिनी है । इसमें तीव्र मध्यम और शेष सब स्वर कोमल लगते हैं । यह रामकली और ललित को मिलाकर बनती है । इसके गाने का समय दिन में
१०. दंड से १६ दंड तक है । ३गूजर जाति की स्त्री [को॰] । यौ॰—गुर्जरी टोड़ी = संपू्र्णा जाति का एक राग जिसमें सब कोमल स्वर लगती है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गुर्जरी (ई), f. id., Siṃhās.
(in music) N. of a Rāgiṇī (v.l. गुज्ज्˚ and गुड-करी).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (360,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गुज्ज(र्ज)री स्त्री १ रागिणीभेदे । तत्स्वरूपं सङ्गीतदा० उक्तं यथा “श्यामा सुकेशी मलयद्रुमाणां मृदूल्लसत्पल्लव- तल्पयाता । श्रुतेः स्वराणां दधती विभागं तन्त्रीमुखात् दक्षिणगुर्ज्ज(ज्ज)रींयम्” कालभदे तस्या गानं निषिद्धं तत्रैव “नाटी गौडी वराटी च गुज्ज(र्ज्ज)री दे- शिरेव च । पूर्वाह्णे गानमेतेषा निषिद्धमिति त- द्विदः” २ रागभेदे च “गुज्ज(र्जरीरागैकतालीतालेन गीयते” गीतगो० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2596,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गुर्ज्जरी, स्त्री, (जॄ + णिच् + अच् । गुरिति शत्रु- कृतताडनादिकं तज्जीर्य्यत्यत्र इति अधिकरणे अप् । गुर्ज्जरः देशः तस्य प्रियेति ङीष् । यद्वा गुर्ज्जरदेशःप्रियोऽस्या इति अण् ङीप् च । गुर्ज्जरदेशवासिनी अतो गुर्ज्जरीतिकेचित् ।) [] रागिणीविशेषः । इति हलायुधः ॥ इयन्तु भैरव- रागस्य रागिणीति बोध्यम् । यथा, सङ्गीतदर्पणे रागविवेकाध्याये । १६ । “भैरवी गुर्ज्जरी रामकिरी गुणकिरी तथा । वाङ्गाली सैन्धवी चैव भैरवस्य वराङ्गनाः ॥” अस्या गानवेलानिर्णयो यथा, तत्रैव । २० । “वेलावली च मल्लारी वल्लारी सोमगुर्ज्जरी ।” इयं हि ग्रीष्मऋतौ स्वस्वामिना भैरवरागेण सह गीयते । यथा, तत्रैव । २७ । “भैरवः ससहायस्तु ऋतौ ग्रीष्मे प्रगीयते ।” इति सोमेश्वरमतम् । हनूमन्मते तु । इयमेव मेघरागस्य स्त्री । यथा, तत्रैव । ३७ । “मल्लारी देशकारी च भूपाली गुर्ज्जरी तथा । टङ्का च पञ्चमी भार्य्या मेघरागस्य योषितः ॥” इयं पुना रागार्णवमते पञ्चमरागाश्रया रागिणी- त्यवधेयम् । यथा, तत्रैव । ४० । “ललिता गुर्ज्जरी देशी वराडी रामकृत्तथा । मता रागार्णवे रागाः पञ्चैते पञ्चमाश्रयाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-341-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "गुर्जरी" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें