🕉️ 22 November 2026, Sunday · 11:31:14 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गृध्रसी
gṛdhrasī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गृध्रसी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] एक प्रकार का वातरोग । विशेष—यह पहले कूल्हे से उठता है और धीरे धीरो नीचे को उतरता हुआ दोनों पैरों को जकड़ लेता है । इसमें सुई चुभने की सी पीडा़ होती है, पैर काँपते हैं और रोगी बहुत धीरे चलता है, तेज नहीं चल सकता ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गृध्र—सी f. (metrically also -सि) rheumatism affecting the loins, Car. i, 5 and 20; vi, 5 and 24; Suśr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (361,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गृध्रसी 1 Lumbago. --2 Rheumatism affecting the loins.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0465-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गृध्रसी स्त्री गृध्रमपि स्यति सो--क गौरा० ङीष् ६ त० । वात- रोगभेदे यथाह सुश्रुतः “पार्ष्ण्यो प्रत्यङ्गुलीनां तु स्तम्भकृत् यानिलार्द्दिता । सकथ्नोः क्षेपं निगृह्णीयाद् गृध्रसीति हि सा स्मृता” । माधवकरोऽप्याह । “स्फिक्पूर्वोरुकटी पृष्ठजानुजङ्घापदं क्रमात् । गृध्रसीस्तम्भकृत् तोदै- र्गृह्णाति स्पन्दते मुहुः । वाताद्वातः कफात्तन्द्रा गौर- वाऽरोचकान्विता” । भावप्रकाशे विस्तरेणोक्तम् यथाह “स्फिक्पूर्व्वोरुकटीपृष्ठजानुजङ्घापदम् क्रमात् । गृध्रं- सीस्तम्भकृत् तोदैर्गृह्णाति स्पन्दते मुहुः । वाताद्वात कफाभ्यां सा विज्ञेया द्विविधा पुनः । वातजायां भवे- त्तोदो देहस्यातीव वक्रता । जानुजङ्घोरुसन्धीनां स्फुरणं स्तम्भता भृशम् । वातश्लेष्मोद्भवायान्तु गौरबं वह्निनार्द्दवम् । तन्द्रा मुखप्रसेकश्च भक्तद्वेषस्तथैव च । गध्रसी वातात् केबलात् स्फिगादिपर्य्यन्तं स्तम्भकृत् तोदैर्गृह्णाति । क्रमात् वृद्धिक्रमात् तेन यथा यथा [] वर्द्धते तथा तथा स्फिगादीन्याक्रामति । नात्र ग्रहणे निर्द्धेशक्रमनियमः । तथा सुहुः स्पन्दते स्फिगादिषु शिराकम्पं करोतीत्यर्थः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2632-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬