🕉️ 20 November 2026, Friday · 05:36:50 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गृहपति
gṛhapati
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सदा अन्न-दान करने वाला गृहस्थ (2.8.15) सत्री
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गृहपति संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ गृहपत्नी]
१. घर का मालिक ।
२. कुत्ता ।
३. अग्नि ।
४. मेजमान । उ॰—तुम नहीं हो अतिथि, तुम हो नित्य गृहपति मुदित मनहर ।—अपलक, पृ॰ ८० ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गृह—पति (˚ह-), m. (Pāṇ. vi, 2, 18) the master of a house, householder, RV. vi, 53, 2; AV.; ŚBr. iv, viii; Kauś. &c.
N. of Agni, RV.; VS.; AV.; ŚBr. i, v; MBh. iii, 14211; xii, 8883 (gen. pl. ˚तिनाम् metrically for ˚तीनाम्)
for ग्रह-प्˚ (q.v.)
a householder of peculiar merit (giving alms and performing all the prescribed ceremonies), esp. one who has the precedence at a grand sacrifice (सत्त्र), AitBr. v, viii; ŚBr. viii, xi f.; TāṇḍyaBr. &c.
the head or judge of a village, Daś. viii, 207; Mṛcch. ii, 14/15, 8, Sch.
a Brāhman of the 2nd order who after having finished his studies marries, W.
= धर्म (the maintenance of a sacred and perpetual fire, the duty of a householder, hospitality &c.), L.
= -वित्त, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (362,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गृहपति पु० ६ त० । गृहस्वामिनि, १ गृहस्थे, द्वितीयाश्र- मिणि २ मन्त्रिणि, ३ धुर्मे च मेदि० ४ सत्रयागकर्त्तरि यजमाने “बहुषु गृहपतये” कात्या० श्रौ० ८ । २ । ३ “गृ- हपतिर्याजमानमयुक्तत्वात्” १२ । १ । ९ । “याजमानं यत्- कर्म तत् गृहपतिः करोति कर्मान्तरे तस्यायुक्तत्वात् [] इतरेषां चाध्वर्य्यवादिषु योगात्” कर्कः “ऋत्विक्ष्वथ सदस्येषु स वै गृहपतिस्तदा । उपविष्टेषूपविष्टः शौन- कोऽथाव्रवीदिदम्” भा० आ० ४ अ० । “वनौकसां गृह- पतिनामनुत्तमम्” भा० शा० २४३ अ० । आर्षत्वात् न दीर्घः । ५ यजमानमात्रे “गृहपतिना संयुक्ते ञ्यः” पा० “गृहपतिर्यजमानस्तेन संयुक्तः गार्हपत्योऽग्निः” सि० कौ० । गृहपतेरपत्यादि अश्वप० अण् । गार्हपत गृहपतिसम्बन्धिनि त्रि० स्त्रियां ङीप् । ६ अग्निभेदे “अग्निर्गृहपतिर्नाम नित्यं यज्ञेषु पूज्यते” भा० २२१ अ० गृहस्य पतिः । ७ गृहस्वामिमात्रे स्त्रियां सपूर्वत्वात् वा नान्तादेशे गृहपत्नी गृहपतिरिति रूपद्वयमितिभेदः । “गृहान् गच्छ गृहपत्नी” ऋ० १० । ८५ । गृहपत्नी स्वगृहस्वामिनी” भा०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2658-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गृहपतिः, पुं, (गृहस्य पतिः ।) गृहस्थः । (यथा, अथर्व्ववेदे । १४ । १ । ५१ । “भर्गस्त हस्तमग्रहीत् सविता हस्तमग्रहीत् । पत्नीत्वमसि धर्म्मेणाहं गृहपतिस्तव ॥”) सत्री । इति मेदिनी । ते । १९५ ॥ धर्म्मः । इति शब्दरत्नावली ॥ (अग्निः । यथा, ऋग्वेदे । १ । १२ । ६ । “अग्निनाग्निः समिध्यते कविर्गृहपतिर्युवा ॥”) स्त्री, गृहस्य पतिः “विभाषा सपूर्व्वस्य ।” ४ । १ ३४ । इति वा नान्तादेशे गृहपत्नी गृहपतिरिति रूपद्वयम् । गृहस्वामिनी ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-350-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गृहपति" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें