🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:34:08 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गोमय
gomaya
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. गो—मय mfn. consisting of cattle, RV. x, 62, 2
defiled with cow-dung, R. ii, v
गो—मय n. often pl., rarely m. (g. अर्धर्चादि) cow-dung, ŚBr. xii; ĀśvGṛ.; Kauś.; Gobh.; Mn. &c.
ung, VarBṛS. lv, 30
2. गो—मय (for the sake of euphony shortened for ˚यय), Nom. P. ˚यति, to smear with (cow-dung), Dhātup. xxxv, 24.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (366,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गोमय a. 1 Consisting of cattle. --2 Defiled with cow-dung. --यः, --यं Cow-dung. --यं Cowdung cake; उपलशकलमेतद्भेदकं गोमयानां Mu. 3. 15. --Comp. --उत्था {1} a kind of beetle found in cow-dung {2} a gad fly. --छत्रं, --प्रियं a mushroom, a fungus.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0469-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोमय पुंन० गोः पुरीषं गो + मयट् अर्द्धर्चादि । (गोवर) १ गोः पुरीषे तद्गुणादिगोशब्दे २६८१ पृ० दृश्यम् । “अत्यन्त जीर्णदेहाया बन्ध्यायाश्च विशेषतः । रोगार्त्तायाः प्रसूताया न गोर्गोमयमाहरेत्” शब्दार्थचि० स्मृतिः । गोमयस्य श्रेष्ठताकारणम् । “शतं वर्षं सहस्राणां तपस्तप्तं सुदुष्करम् । गोभिः पूर्व विसृष्टाभिर्गच्छेम श्रेष्ठतामिति । अस्मत्पुरीषस्नानेन जनः पूयेत सर्वदा । शकृता च पवित्रार्थं कुर्वीरन् देव मानुषाः । ताभ्यो वरं ददौ व्रह्मा तपसोऽन्ते स्वयं प्रभुः । एवं भवत्विति विभुर्लोकांस्तारयतेति च” । तत्र लक्ष्म्या वासो यथा गोलक्ष्मीसंवादे “अवश्यं माननां कार्य्या तवास्माभिर्यशस्विनि! । शकृन्मूत्रे निव- स त्वं पुण्यमेतद्धि नः शुभे! । श्रीरुवाच । दिष्ठ्या प्रसादो युष्माभिः कृतो मेऽनुग्रहात्मकः । एवं भवतु भद्रं वः पूजितास्मि सुखप्रदाः!” इति भा० शा० दान- धर्मे उक्तम् । “गोमयं यमुना साक्षात् गोमूत्रं च सरस्वती” काशीख० । “गोमयाच्च वृश्चिको जायते” शास्त्रकारप्रवादः “मुग्धाङ्गना गोमयगोमुखानि” माघः । “शुचिं देशं विविक्तं च गोमयेनोपलेपयेत्” मनुः । २ तदात्मके त्रि० स्त्रियां ङीप ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2714,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोमयं, क्ली, पुं, (गोः पुरीषम् । “गोश्च पुरीषे ।” ४ । ३ । १४५ । इति मयट् ।) गवां गूथम् । गोवर इति भाषा ॥ तत्पर्य्यायः । गोविट् २ इत्यमरः । २ । ९ । ५० ॥ जगलम् ३ गोहन्नम् ४ गोशकृत् ५ । इति रत्नमाला ॥ गोपुरीषम् ६ गोविष्ठा ७ गोमलम् ८ । इति राजनिर्घण्टः ॥ तस्य माहात्म्यं यथा, -- “शतं वर्षसहस्राणां तपस्तप्तं सुदुष्करम् । गोभिः पूर्व्वविसृष्टाभिर्गच्छेम श्रेष्ठतामिति ॥ अस्मत्पुरीषस्नानेन जनः पूयेत सर्व्वदा । शकृता च पवित्रार्थं कुर्व्वीरन् देवमानुषाः ॥ ताभ्यो वरं ददौ ब्रह्मा तपसोऽन्ते स्वयं प्रभुः । एवं भवत्विति विभुर्लोकांस्तारयतेति च ॥” * ॥ [] तत्र लक्ष्म्या वासो यथा, लक्ष्मीं प्रति गवां वाक्यम् । “अवश्यं मानना कार्य्या तवास्माभिर्यशस्विनि ! । शकृन्मूत्रे निवस त्वं पुण्यमेतद्धि नः शुभे ! ॥” श्रीरुवाच । “दिष्ट्या प्रसादो युष्माभिः कृतो मेऽनुग्रहात्मकः । एवं भवतु भद्रं वः पूजितास्मि सुखप्रदाः ॥” इति महाभारते दानधर्म्मः ॥ (कृच्छ्रसान्तपने अस्य भक्षणविधिर्यथा, मनुः । ११ । २१२ । “गोमूत्रं गोमयं क्षीरं दधि सर्पिः कुशोदकम् । एकरात्रोपवासश्च कृच्छ्रं सान्तपनं स्मृतम् ॥” “अत्यन्तजीर्णदेहाया बन्ध्यायाश्च विशेषतः । रोगार्त्तायाः प्रसूताया न गोर्गोमयमाहरेत् ॥” इति चिन्तामणिधृतस्मृतिवचनम् ॥ गां सर्व्वतीर्थमयीं परिकल्प्य एतस्या गोमयं यमुनानदीतया परिकल्पयन्ति वृद्धाः । यदु- क्तम्, -- “गोमयं यमुना साक्षात् गोमूत्रं नर्म्मदा शुभा । गङ्गा क्षीरन्तुयासां वै किं पवित्रमतःपरम् ॥” * ॥) गवात्मके क्ली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-361-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गोमय" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें