🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:43:10 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गोष्पद
goṣpada
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
गोष्पद संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. गौओं के रहने का स्थान । गोष्ठ ।
२. गो के खुर के बराबर गड्ढा । उ॰—पार जिया मकरालय मैंन उसे एक गोष्पद सा मान ।—साकेत, पृ॰ ३८८ ।
३. प्रभास क्षेत्र के अंतर्गत एक तीर्थ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गोष्—पद (गोष्-), mfn. (Pāṇ. vi, 1, 145) ‘showing marks of cow's hoofs’, frequented by kine, Kāś.
गोष्—पद n. ‘mark of a cow's foot in the soil’, water filling up such a mark, any small puddle, Suparṇ.; MBh. i, vii, ix; R. vi; BhP. x
गोष्-पद &c. See ib.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (367,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गोष्पदं 1 A cow's foot. --2 The mark or impression of a cow's foot in the soil. --3 The quantity of water sufficient to fill such an impression; i. e. a very small puddle. --4 As much as a cow's footstep will hold. --5 A spot frequented by cows.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0469-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोप(ष्प)द[फ्णीङ्थ्छ्ःआङ्घै१] न० गोः पदं पदस्थानयोग्यस्थानम् । “गो- ष्पदं सेवितासेवितप्रमाणेषु पा० उक्तार्थे सुट्षत्वे । गवामसेविते वनादौ । १ गोसेविते गोर्गतिगोचरे स्थाने २ गोपदमात्रप्रमाणे क्षेत्रे न० तद्भिन्नार्थे न सुट् । ४ गोश्चरणे । [1] Correction submitted by SergeA on 20170901. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/alternateheadwords/issues/23. note: * OK.
गोष्पद न० गोः पदम्, गावः पद्यते यस्मिन् देशे वा “गोष्पदं सेवितासेवितप्रमाणेषु” पा० सेवितादौ षुट् । गोः पदजाते १ गर्त्ते, २ गोपदप्रमाणे च । ३ गोभि सेवि- तदेशे ४ तदसेविते वनादौ च । “बाहुभ्या सागरं तीर्त्त्वा लङ्घितुं गोष्पदं लघु” रामा० ल० ६९ स० । “भीष्म- द्रोणार्ण्णवं तीर्त्वा कर्णपाताल (बडवानल) सम्भवम । मा निमज्जस्व सगणः शल्यमासाद्य गोष्पदम्” भा० श० ७ अ० । ५ प्रभांसक्षेत्रस्थे तीर्थभेदे । तत्स्थानादि स्क० पु० प्रभा० “इयं सरस्वती पुण्या सर्वदैव हि विद्यते । पञ्चस्रोताः प्रभासे तु दुष्प्रापा त्रिदशैरपि । तस्या यत्पञ्चमं स्रोतो न्यङ्कुमत्यास्तटानि च । तम्य मध्ये स्थितं तीर्थं गोष्प- देति च विश्रुतम्” “पापिनां मुक्तिदं तीर्थमाद्या रुद्र गया स्मता । तदास्मिन् गोष्पदं नाम कलौ ख्यातं धरातले । यदा क्षीरोदमथनात् प्रसूता लोकमातरः । तदा देवि! समन्तात्तु ता गतास्तीर्थसन्निधौ । पदं तत्र निमग्नं च नन्दिन्याश्च शिलांतले । शिलां खुरा- ङ्कितां दृष्ट्वा जानुदेशाङ्कितां तथा” इत्युपक्रमे देवान् प्रति नन्दिनीवाक्यम् । “इदं मम पदं देवाः! शिला- संस्थं विराजते । गगनाङ्गणभूमिस्थं चन्द्रविम्बमिवा परम् । अद्य प्रभृति भो देवा! स्त्रैलोक्ये सचराचरे । गोष्पदं नाम विख्यातं लोके ख्यातिं गमिष्य ति” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2706,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गोष्पदं, क्ली, (गोः पदम् । यद्वा गावः पद्यन्ते गच्छन्ति यस्मिन् देशे । “गोष्पदं सेवितासेवित- प्रमाणेषु ।” ६ । १ । १४५ । इति सुट् सस्य षत्वञ्च ।) गोसेवितस्थानम् । गोखुरप्रमाणम् । इत्यमरः । ३ । ३ । ९३ ॥ (यथा, महा- भारते । ९ । ७ । ३७ । “भीष्मद्रोणार्णवं तीर्त्त्वा कर्णपातालसम्भवम् । मा निमज्जस्व सगणः शल्यमासाद्य गोष्पदम् ॥”) तथा विश्वो मेदिनी च । “गोष्पदं गोपदश्वभ्रे गवाञ्च गतिगोचरे ॥” (गवासेवितारण्यादि । इति सिद्धान्तकौमुदी ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-367-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें