🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:51:33 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

गौड
gauḍa
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गौड mf(ई)n. (fr. गुड), prepared from sugar or molasses, MBh. viii, 2050; Suśr.; Hcat.
relating or belonging to the Gauḍas, Vātsyāy.; Kāvyād. i, 35; Sarvad. xv
गौड m. (scil. देश) or n. (scil. राष्ट्र) ‘sugar country’, N. of a country (district of Gaur, central part of Bengāl, extending from Vaṅga to the borders of Orissa; the ruins of its capital called by the same N. are still extensive), Rājat.; Prab. ii, 7; Hit.
गौड m. pl. the inhabitants of that country, Vātsyāy.; Rājat.; Śūdradh.
गौड m. sg. a prince of the Gauḍas, Kathās. cxxii, 3
N. of a lexicographer
गौड n. sweetmeats, R. i, 53, 4; vii, 92, 12
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (369,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
गौडः 1 N. of a country; the स्कदंपुराण thus describes its position: --वंगदेशं समारभ्य भुवनेशांतगः शिवे । गौडदेशः समाख्यातः सर्वविद्याविशारदः ॥ --2 A particular subdivision of Brāhmaṇas. --डाः (pl.) The inhabitants of Gauḍa. --डी 1 Spirit distilled from molasses; गौडी पैष्टी च माध्वी च विज्ञेया त्रिविधा सुरा Ms. 11. 95. --2 One of the Rāgiṇīs. --3 (In rhet.) One of the Rītis or Vṛttis or styles of poetic composition: S. D. mentions four Rītis, while K. P. only three, गौडी being another name for परुषा वृत्ति; ओजःप्रकाशकैस्तैः (वर्णैः) तु परुषा (i. e. गौडी) K. P. 71; ओजःप्रकाशकैर्वर्णैर्बंध आडंबरः पुनः समासबहुला गौडी S. D. 627. --डं Sweetmeats. [1] Correction submitted by User AndhraBharati on 20210829. Reference: https://github.com/sanskrit-lexicon/AP90/issues/24#issuecomment-907699250. note: ls reference corrected.
गौड or पुंड्र Northern Bengal, (Puṇḍra originally signifying the land of the ‘Pooree’ cane.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0470-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गौड पु० “वङ्गदेशं समारभ्य भुवनेशान्तगं शिवे! । गौड- देशः समाख्यातः सर्वविद्याविशारदः” स्कन्दपु० उक्ते १ देशे २ तद्देशस्थे जने ब० व० । “सारस्वताः कान्यकुब्जा गौडमैथिलकोत्कलाः । पञ्च गौडा इति ख्याताविन्ध्यस्वोत्तरवासिनः” स्कन्दपु० इत्युक्तेषु विन्ध्यप- [] र्व्वतोत्तरभागवासिषु ३ ब्राह्मणभेदेषु च । स्वार्थे क तत्रार्थे । “अथ पूर्व्वस्याम्” इत्युपक्रमे “उदयगिरि भद्रगौडकपौण्ड्रोत्कलकाशिमेकलाम्बष्ठाः” वृ० स० १४ अ० कूर्म्मविभागे पूर्व्वस्थदेशीक्तौ । “अस्ति गौडविषये कौशाम्बी नाम नगरी” हितो० । “गौडोराष्ट्रमनु- त्तमं निरूपमा तत्रापि राढा पुरी” प्रबोधच० “सर्व सिंहगुंरुर्वर्ज्यः कलिङ्गे गोडगुर्जरे” मुहु० चि० । गुडस्य विकारः अण् । ४ गुडविकारे खण्डासवादौ त्रि० “गुडस्य तृप्तामद्यस्य पीत्वा गौडं सुरासवम्” भा० व० ४४ अ० । “नानास्वादरसानाञ्च खाण्डवानां तथैव च । भोजनानि सुपूर्णानि गौडानि च सहस्रशः” रामा० बा० ५३ श्लो० । “गौडमम्लमनम्लं वा पानकं गुरु मूत्रलम्” सुश्रुतः । ५ मदिराभेदे स्त्री “गौडी पैष्टी तथा माध्वी विज्ञेया त्रिविधा सुरा । यथै- वैका तथा सर्व्वा न पातव्या द्विजोत्तमैः” मनुः । “गौडीं माध्वीं सुरां पैष्टीं पीत्वा विप्रः समाचरेत् । तप्तकृच्छ्रं पराकं च चान्द्रायणमनुक्रमात्” वृह- स्पतिः । ६ काव्यरीतिभेदे स्त्री “पदसंघटना रीति रङ्गसंस्थाविशेषवत् । उपकर्त्त्री रसादीनां सा पुनः स्यात्चतुर्विधा । वैदर्मी चाथ गौडी च पाञ्चाली ला- टिका तथा” विभज्य “ओजःप्रकाशकैर्वर्णैर्बन्ध आडम्बरः पुनः । समासबहुला गौडी” सा० द० तल्लक्षणमुक्तं यथा “चञ्चद्भुजभ्रमितचण्डगदाभिघात--संचूर्णितोरु- युगलस्य सुयोधनस्य । स्त्यानावनद्धवनशोणितशोण- पाणिरुत्तंसयिष्यति कचांस्तव देवि! भीमः” वेणीसं० । एषा च गौडजनप्रियत्रात् गौडैः प्रयुज्यमानत्वाच्च गौडीसंज्ञां लभते । गौड + छ । गौडीया अत्रार्थे । “बहु- तरसमासयुक्तामहाप्राणाक्षरा च गौडीया । रीति- रनुप्रासमहिमपरतन्त्राऽस्तोभवाक्या च” पुरुषोत्तमः । ७ रागिणीभेदे स्त्री संगीतदा० । पुरशब्देपरे समासेअस्य “अरिष्टगौडपूर्वम्” पा० अन्तोदात्तता । गौडपुरम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2734-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
गौडः, पुं, स्वनामख्यातदेशः । (यथा, प्रबोध- चन्द्रोदये । २ । ७ । “गौडं राष्ट्रमनुत्तमं निरुपमा तत्रापि राढा पुरी । भूरिश्रेष्ठिकनाम धाम परमं तत्रोत्तमो नः पिता ॥”) तद्देशस्थे पुं भूम्नि । इति जटाधरः ॥ तद्देश- सीमा यथा, शक्तिसङ्गमतन्त्रे सप्तमपटले । “वङ्गदेशं समारभ्य भुवनेशान्तगं शिवे ! । गौडदेशः समाख्यातः सर्व्वविद्याविशारदः ॥” (देशोऽयं बृहत्संहितायां कूर्म्मविभागे पूर्व्वस्या- मुक्तः । यथा, तत्रैव । १४ । ५, ७ । “अथ पूर्व्वस्याम् ।” इत्युक्त्वा “उदयगिरि भद्रगौडक- पौण्ड्रोत्कलकाशिमेकलाम्बष्ठाः ॥” इत्युक्तवान् ॥) पञ्च गौडा यथा, स्कन्दपुराणे । “सारस्वताः कान्यकुब्जा गौडमैथिलिकौत्कलाः । पञ्च गौडा इति ख्याता विन्ध्यस्योत्तरवासिनः ॥” (गुडस्य विकारः । गुड + अण् । गुडजाते आसवे क्ली च । अस्य गुणा यथा, -- “सृष्टमूत्रशकृद्वातो गौडस्तर्पण-दीपनः ॥” इति सूत्रस्थाने पञ्चमेऽध्याये वाभटेनोक्तम् ॥ “श्यामादन्तीरसे गौडः पिप्पलीफलचित्रकैः । लिप्तेऽविष्टोऽनिल-कफ-प्लीहपाण्डूदरापहः ॥” इति च चरके कल्पस्थाने द्वादशेऽध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-370-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "गौड" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें