🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:21:38 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

घंटिका
ghaṃṭikā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
घंटिका १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ घण्टिका]
१. बहुत छोटा घंटा ।
२. घंटी । घाँटी । ललरी ।
३. घुँघुरू । यौ॰—क्षुद्रघंटिका । छुद्रघंटिका ।
घंटिका २ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ घण्टिका] छोटे छोटे लंबे घड़े जो रहँट में लगे रहते हैं । घरिया । उ॰—श्रवणकूप की रहँट घटिका राजन सुभग समाज ।—सूर (शब्द॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घण्टिका f. a small bell, Uṇ. iv, 18, Sch. (cf. क्षुद्र-)
the uvula, L.
घण्टिका f. See ˚टक.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (376,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
घण्टिका स्त्री क्षुद्रा घण्टा स्वल्पार्थे कन् । क्षुद्रघण्टायां तत्तुल्याकारत्वात् २ तालुस्थजिह्वायाञ्च (आलजिव) हेमच० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2786,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
घण्टिका, स्त्री, (घण्टा + अल्पार्थे कन् ततष्टापि अत इञ्च । घण्टिका क्षुद्रघण्टा तद्बत् आकृति- रस्त्यस्याः । अर्श आदित्वादच् ।) लम्बिका । तालूर्द्ध्वसूक्ष्मजिह्वा । इति राजनिर्घण्टो हेम- चन्द्रश्च ॥ (गलरोगविशेषः । अस्य स लक्षण- चिकित्सितं यथा, -- “तिलपिच्छिलगौल्यादिसेवनातिद्रवादपि । नवोदकेन कफजो जायते घण्टिकागदः ॥ जिह्वामूले कण्ठसन्धौ श्लेष्मरक्तसमुद्भवा । तेनास्यशोषो जडता ज्वरो मन्दश्च जायते ॥ शिरोव्यथा रुचिस्तन्द्रा तथास्यजडता भवेत् । तर्ज्जन्या कण्ठमध्ये तु संपीड्य रक्तग्रन्थिका ॥ परिस्रुतं तथा रक्तं तदा विम्लापनं हितम् । वचाञ्च मरिचं कृष्णाचूर्णं तत्र निधापयेत् ॥ मर्द्दनं स्यात् कण्ठदेशे तेन ग्रन्थिर्विलीयते । धान्यनागरजीमूतवचान्यग्रोधशुङ्गकाः ॥ क्वाथः स्वेदो घण्टिकाया मुखे गण्डूषधारणम् । गले च घण्ठिकामार्गे रक्तश्लेष्मविकारजा ॥” इति घण्ठिकारोगः ॥ इति हारीते चिकित्सितस्थाने पञ्चचत्वारिंश- त्तमेऽध्याये ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-390-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें