🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:09:01 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

घटिका
ghaṭikā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
घटिका संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. घटी यंत्र । टाइमपीस । घड़ी ।
२. एक घड़ी का समय । २४ मिनट का समय ।
३. छोटा घड़ा । गगरी ।
४. एक प्रकार का जल का घड़ा जिससे दिन की घड़ियों का ज्ञान होता था (को॰) ।
५. घुटना । जानु (को॰) । यौ॰—घटिकायंत्र । घटिकावधान । घटिकाशतक । घटिकास्थान ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घटिका f. a water-jar, Mṛcch. x, 55 (59); Sāh. iii, 146/147
(घाट्˚), Pañcat.
a period of time (= 24 [or 48 W.] minutes), Sūryas.; BhP. v, 21, 4 and 10; HYog. iii, 63, Sch. on Jyot. (YV) 25 and 40 f.; Tantr.
(= कला, KātyŚr. ii, 1, 1 and 17, Sch.)
the Ghārī or Indian clock (see ˚टी), Gol. xi, 8
(= घुट्˚) the ancle, L.
घटिका f. See ˚टक.
घटिका f. of ˚टक, q.v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (375,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घटिका 1 A small water-jar, bucket, a small earthen vessel: नार्यः श्पशानघटिका इव वर्जनीयाः Pt. 1. 192; एष क्रीडति कूपयंत्रघटिकान्यायप्रसक्तो विधिः Mk. 10. 59. --2 A measure of time equal to 24 minutes. --3 A water-pot used in calculating the Ghaṭikās of the day. --4 The ankle.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0475-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
घटिका स्त्री “गुर्वक्षराणामुदितं च षष्ट्या पलं पलानां घ- टिका किलैका” इति ज्योतिर्विदाभरणोक्ते १ षष्टिपलात्मके दण्डरूपे काले घटयति विहितकार्य्यकरणाय घट- णिच्--ण्वुल् । २ दण्डद्वयरूपे मुहूर्त्तात्मके काले । अल्पो घटः ङीप् ततः स्वार्थे क । ३ स्वल्पे घटे । इवार्थे कन् । ४ नितम्बे न० शब्दच० । “चतस्नो घटिकाः प्रातररुणोदय उच्यते । यतीनां स्नानकालोऽयं गङ्गाम्भःसदृशः स्मृतः । त्रियामां रजनी प्राहुस्त्यक्त्वाद्यलचतुष्टयम् । नाडीनां तदुभे सन्ध्ये दिवसाद्यन्तसंज्ञिते” कालमा० व्रह्मवै० । “व्रतोपवासस्नानांदौ घटिकैका यदा भवेत् । उदये सा तिथिर्ग्राह्या श्राद्धादावस्तगामिनी” विष्णु- धर्म्मो० । “अत्र घटिका सुहूर्त्तं श्राद्धयोग्यकालानु- रोघादिति वक्ष्यते व्रह्मवै० घटिकादण्डरूपा परवचने नाडीनामाद्यन्तचतुष्टयमित्यनुरोधात्” ति० त० रघु० । “त्रिंशत् कलार्क्षी घटिका क्षणः स्यात् नाडीद्वयं ते खगुणैर्दिनञ्च” सि० शि० “आर्क्षी भचक्रभ्रमस्य षष्टि- भागः घटिका” प्रमिता० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2781,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
घटिका, स्त्री, (पादस्यास्थ्नां ग्रन्थिघटः घटना विद्यतेऽत्र इति । घट + ठन् ।) पादग्रन्थिः । इति शब्दरत्नावली ॥ (घटयति निर्द्दिशति निरूपयति वा कालांशविशेषं लोकयात्रासम्पा- दनाय । घट + णिच् + ण्वुल् + टापि अत इत्वञ्च ।) मुहूर्त्तः । इति जटाधरः ॥ यथा, ज्योतिर्विदाभरणे । “गुर्व्वक्षराणामुदितं च षष्ट्या पलं पलानां षटिका किलैका ॥” यथा, तिथितत्त्वे रघुनन्दनः । “अत्र घटिका मुहूर्त्तं श्राद्धयोग्यकालानुरोधात् ॥”) दण्डः । घडी इति भाषा । यथा, -- “चतस्रो घटिकाः प्रातररुणोदय उच्यते ॥” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ (घट + स्वल्पार्थे कन् टापि अत इत्वञ्च । क्षुद्र- घटः । यथा, पञ्चतन्त्रे । १ । २०३ । “एता हसन्ति च रुदन्ति च कार्य्यहेतो- र्विश्वासयन्ति च परं न च विश्वसन्ति । तम्मान्नरेण कुलशीलवता सदैव नार्य्यः श्मशानघटिका इव वर्ज्जनीयाः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-388-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "घटिका" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें