🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:15:37 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

घटीयंत्र
ghaṭīyaṃtra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
घटीयंत्र संज्ञा पुं॰ [सं॰ घटीयन्त्र]
१. समयसूचक यंत्र । घड़ी ।
२. संग्रहणी रोग का एक भेद जो असाध्य माना जाता है ।
३. रँहट जिससे कूँए से पानी निकाला जाता है ।
४. दिन का समय जानने का जलपात्र (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घटी—यन्त्र n. the buckets of a well or any machine for raising water, MārkP. (once metrically ˚टि-य्˚), Vcar. viii, 33; Kuval. 46 (cf. अर-घट्ट)
a kind of machine to indicate the time with the help of water, Sarvad. xv, 314; Gol. xi, 8, Sch.
diarrhoea, Bhpr. vii, 16, 24.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (375,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
घटीयन्त्र न० घट्याः दण्डरूपकालस्य ज्ञापकं यन्त्रम् । कालमानज्ञापके यन्त्रभेदे । (घडि) तच्च यन्त्रं नाना- विधं सू० सि० रङ्गनाथयोर्दर्शितं तत्र दिवसे काल- ज्ञानस्य शङ्कुच्छायादियन्त्रैकसाध्यत्थमुक्त्वा घटीयन्त्रा- दिकं तु अहर्निशतज्ज्ञानसाधनमिति घटीयन्त्रादिक- मेवात्रतत्रोक्तं प्रदर्श्यते यथा “अथ घटीयन्त्रादिमिश्चमत्कारियन्त्रैर्वा सर्वोपजीव्यं कालं सूक्ष्मं साधयेदिति कालसाधनमुपसंहरति” “तोययन्त्रकपालाद्यैर्मयूरनरवानरैः । ससूत्ररेणुगर्भैश्च सम्यक् कालं प्रसाधयेत्” सू० सि० । “जलयन्त्रं तत् कपालं च कपालाख्यं जलयन्त्रं वक्ष्यमाणं [] तदाद्यं प्रथमं येषां तैर्यन्त्रैर्वालुकायन्त्रप्रभृतिभिः सा- पेक्षघटीयन्त्रैर्मयूरनरगनरैः । मयूराख्यं स्वयंवहयन्त्रं निरपेक्षं नरयन्त्रं शङ्क्वाख्यं छायायन्त्रं पूर्वोद्दिष्टं वानरयन्त्रं स्वयंवहं निरपेक्षमेतैः ससूत्ररेणुगर्मैः सूत्र- सहिता रेणवो धूलयो गर्भे मध्ये येषां तैः सूत्रप्रोताः षष्टिसङ्ख्याका मृद्वटिता मयूरोदरस्था मुखाद् घटिका- न्तरेण स्वत एव निःसरन्तीति लोकप्रसिद्ध्या तादृशैर्यन्त्रै- रित्यर्थः । यद्वा सूत्राकारेण रेणवः सिकतांशा गर्भे उदरे यस्यैतादृशं यन्त्रं वालुकायन्त्रं प्रसिद्धम् । तेन महितैर्मयूरादियन्त्रैर्मयूराद्युक्तयन्त्रैर्वालुकायन्त्रेण चेति सिद्धोऽर्थः । चकारस्तोययन्त्रकपालाद्यैरित्यनेन समु- च्चयार्थकः । कालं दिनगतादिकं सम्यक् सूक्ष्मं प्रसा- धयेत् । प्रकर्षेण सूक्ष्मत्वेनातिसूक्ष्मत्वेनेत्यर्थः । जानी- यादिव्यर्थः । ननु मयूरादिस्वयंवहयन्त्राणि कथं साध्या- नीत्यतस्तसाधनप्रकारा वहवो दुर्गमाश्च सन्तीत्याह” र० ना० “पारदाराम्बुसूत्राणि शुल्वतैलजलानि च । वीजानि पांसवस्तेषु पयोगास्तेऽपि दुर्लभाः” सू० । “तेषु मयूरादि- यन्त्रेषु स्वयंवहार्थमेते प्रयोगाः प्रकर्षेण योज्याः । प्र- कर्षस्तु यावदभिमतसिद्धेः । एते क इत्यत आह । पार- दाराम्बुसूत्राणीति । पारदयुक्ता आराः । तथा च सि- द्धान्तशिरोमणौ” लघुकाष्ठगसमचक्रे समसुषिराराः समा- न्तरा नेम्याम् । किञ्चिद्वक्रा योज्याः सुषिरस्यर्धि पृथक् तासाम् । रसपूर्णे तच्चक्रं द्व्याधाराक्षस्थितं स्वयंभ्र- मति” । (१) इति । अब्धु जलस्य प्रयोगः । सूत्राणि सूत्रसाचनप्रयोगः । शुल्वं ताम्रम् । तैलजलानि तैलयुक्तजलस्य प्रयोगः । चकारात् तयोः पृथक् प्रयो- गोऽपि । तथा च सिद्धान्तशिरोमणौ “उत्कीर्य नेमि(२) मथवा परितो मदनेन संलग्नम् । तदुपरि तालदलाद्यं कृत्वा सुषिरे रसं क्षिपत् तावत् । यावद्रसैकपार्श्वे क्षि- प्तजलं नान्यतो याति । पिहितच्छिद्रं तदतश्चक्रं भ्र- मति स्वयं जलाकृष्टम् । (३) ताम्रादिमयस्याङ्कुशरूपनल- स्य म्बुपूर्णस्य । एकं कुण्डजलान्तर्द्वितीयमग्रं त्वधो- मुखं च बहिः । युगपन्मुक्तं चेत् कं नलेन कुण्डाद्बहिः पतति । नेम्यां बद्ध्वा घटिकाश्चक्रं जलयन्त्रवत् तथा धार्य्यम् । नलकप्रच्युतसलिलं पतति यथा तद्वटीमध्ये । भ्रमति ततस्तत् सततं पूर्णघटीभिः समाकृष्टम् । चक्र- च्युतं स्वमुदकं कुण्डे याति प्रणालिकया” इति । बीजानि केवलं तुङ्गवीजप्रयोगाः । पांसवो घूलिप्रयोगास्तैर्युक्ताः । [] अपिशब्दात् प्रयोगेषु सुगमतरा इत्यर्थः । दुर्लभाः साधा- रणत्वेन मनुष्यैः कर्तुमशक्या इत्यर्थः । अन्यथा प्रतिगृहं स्वयंवहानां प्राचुर्यापत्तेः । इयं स्वयंवहविद्या समु- द्रान्तर्निवासिजनैः फिरङ्ग्याख्यैः सम्यगभ्यस्तेति । कु- हकविद्यात्वादत्र विस्तारानुद्योग इति संक्षेपः । अथ कपालाख्यं जलयन्त्रमाह” रङ्गन० । “ताम्रपात्रमधश्छिद्रं- न्यस्तं कुण्डेऽमलाम्भसि । षष्टिर्मज्जत्यहोरात्रे स्फुटंयन्त्
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬