🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:31:50 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

घृताची
ghṛtācī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
घृताची संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. स्वर्ग की एक अप्सरा ।
२. वह करछुली जिससे यज्ञों में घी अग्नि में डाला जाता है । श्रुवा ।
३. कुशनाभ नामक एक प्राचीन राजा की रानी का नाम ।
४. गायत्रीस्वरुपा देवी (को॰) । यौ॰— घृताचीगर्भसंभवा = बडी इलायची ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घृताची f. (fr. 2. अञ्च्, Pāṇ. vi, 3, 95, Vārtt. 2, Pat.) abounding in ghee, filled with ghee, sprinkling ghee, shining with ghee, RV.; AV. ix, 1, 4; ĀśvGṛ. ii, 10, 6
(scil. जुहू) the sacrificial ladle (with which the ghee is taken up, poured out, &c.), RV.; AV. xiii, 1, 27
‘dewy’, the night, AV. xix, 48, 6; Naigh. i, 7
‘shining like grease’, a kind of serpent, AV. x, 4, 24
N. of an Apsaras (loved by Bharad-vāja [MBh. i, 5103 ff.] or Vyāsa [xii, 12188 ff.] or by Viśvā-mitra [R. iv, 35, 7]; wife of Pramati and mother of Ruru [MBh. i, 871; xiii, 2004] or wife of Raudrāśva [Hariv. 1658; BhP. ix, 20, 5] or of Kuśa-nābha [R. i, 34, 11])
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (378,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घृताची a. 1 Greasy, abounding in ghee. --2 Containing water. --3 Shining. --f. 1 Night. --2 N. of Sarasvatī. --3 N. of an apsaras; N. 2. 109 (the following are the principal nymphs of Indra's heaven; घृताची मेनका रंभा उर्वशी च तिलोत्तमा । सुकेशी मंजुधोषाद्याः कथ्यंतेऽप्सरसो बुधैः). --Comp. --गर्भसंभवा large cardamoms.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0478-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
घृताची स्त्री घृतमुदकं कारणतयाऽञ्चति अन्च--क्विप् नलोपे स्त्रियां ङीप् पूर्बाणोदीर्घश्च । १ अप्सरोभेदे तस्या अद्भ्योजातत्वात् तथात्वम् । घृतस्थलाशब्दे दृश्यम् । सा च पौरवरौद्राश्वनृपस्य परिग्रहेदश पुत्रान् कन्याश्च दशं । सुषुवे यथा हरिवं० ३१ अ० । “रौद्राश्वस्य घृताच्यां वै दशाप्सरसि सूनयः । ऋचेयुः प्रथमस्तेषां कृकणेयुस्तथैवच । कक्षेयुः स्थण्डिलेयुश्च सन्नतेयुस्तथैवच । दशार्णेयुर्जलेयुश्च स्थलेयुश्च महा- वलः । वननित्योवनेयुश्च पुत्रिकाश्च दश स्त्रियः । रुद्रा शूष्ट्रा च भद्रा च मलदा मलहा तथा । स्थलदा चैव राजेन्द्र! नलदा सुरसाऽपि चा । तथा गोचपला च स्त्री रत्नकूटा च ता दश” । २ रात्रौ निघ० तस्याः सोमरश्मिजादिशिशिरजलभूय- स्त्वात् तथात्वम् । घृतमाज्यमञ्चति प्राप्तोति । ३ घृत- प्राप्तरि त्रि० स्त्रियां ङीप् । “घृताच्यसि जुहूर्नाम्ना” यजु० २ । ६ । ४ उदकयुक्ते त्रि० स्त्रियां ङीप् । ईं वहन्ति सूर्य्यं घृताचीः” ऋ० ७ । ६० । ३ “घृताचीः उदकवत्यः” भा० । घृतं दीप्तं रूपमञ्चति । ५ दीप्तरूपवति त्रि० स्त्रियां ङीप् पूर्ववत् सर्वम् । “स विश्वाचीरमिचष्टे घृताचीः” ऋ० १० । १३९ । २ । “घृताचोर्दीप्तरूपवतीः” भा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2801,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
घृताची, स्त्री, (घृतेन अमृतेन अञ्चति तृप्तिं गच्छ- तीति । अन्च + क्विप् । नलोपे स्त्रियां ङीप् । सर्व्वथा मनुष्याहारवर्ज्जितानां देवजातीनां ह्यमृतमयघृतभोजनं महाभारतपुराणादिप्रसि- द्धम् ।) अप्सरोविशेषः । इति हलायुधः ॥ (यथा, विष्णुपुराणे । १ । ९ । १०१ । “घृताचीप्रमुखा ब्रह्मन् ननृतुश्चाप्सरोगणाः ॥” गायत्त्रीस्वरूपा महादेवी । यथा, देवीभाग- वते । १२ । ६ । ४६ । “घनारिमण्डला घूर्णा घृताची घनवेगिनी ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-397-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें