🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:11:56 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चंक्रमण
caṃkramaṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चंक्रमण संज्ञा पुं॰ [सं॰ चङ्क्रमण]
१. धीरे धीरे इधर से उधर घूमना । टहलना ।
२. बार बार घूमना । बहुत घूमना ।
२. मंद गति से या टेढ़े मेढ़े जाना (को॰) ।
४. उछलना । कूदना । फाँदना (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चङ्क्रमण mfn. going about, walking, Pāṇ. iii, 2, 150
going slowly or crookedly, W.
चङ्क्रमण n. going about, walking, Āp.; Suśr.; Pañcat.; Cāṇ.; BhP.; MārkP.
going tortuously or slowly, W.
rotation (of a wheel), Siṃhās. xvii, 2
a place for walking about, Kāraṇḍ. xii, 79; xviii, 91 and 112.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (382,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चंक्रमणं a. [क्रम् यङ् ल्युट् यञो लुक् Tv.] 1 Moving about, taking exercise. --2 Going slowly or crookedly. --3 Moving or going about, walking; विष चक्रमण रात्रौ Chāṇ. 97; चक्रे स चक्रनिभचंक्रमणच्छलेन N. 1. 144. --4 Going slowly or tortuously. --5 Leap, jump, spring; Pt. 4.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0481-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चङ्क्रमण न० क्रम + यङ् ल्युट् यञोलुक् । १ अतिवेगेन गमने २ पुनः पुनर्भ्नमणे च । तस्य गुणमाह सुश्रुतः “यत्तुं चङ्क्रमणं नीतिदेहपीडाकरं भवेत् । तदायुर्बलमेधाग्नि प्रदमिन्द्रियबोधनम्” । “श्रमानिलहरं वृष्यं पुष्टिनि- द्राधृतिप्रदम्” “अनारोग्यमनायुष्यं चक्षुषोरुपघातकृत् । पादाभ्यामनुपानद्भ्यां सदा चङ्क्रमणं नृणाम्” इति च सुश्रुतः । रोगभेदे तन्निषेधः सुश्रुते दर्शितो यथा अन्तर्वृद्ध्युपक्रमे “वर्ज्जयेदित्यनुवृत्तौ अश्वादियानं व्यायामं मैथुनं वेगनिग्रहम् । अत्यशनं चङ्क्रमणमुप- वासं गुरूणि च” । “स्थांनासनं चङ्क्रमणं यान- यानाभिभाषणम् । व्रणवान्न निषेवेत” । “तत्र स्निग्ध स्विन्नवान्तविरिक्तास्थापितानुवासितसिराविद्धैः परि- परिहर्त्तव्यानि क्रोधायासमैथुनदिवास्वप्नवाग्व्यायाम यानोत्थानासनचङ्क्रमणशीवातातपविरुद्धासात्म्याजीर्णा- न्याबललाभात् मासमेके मन्यन्ते” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2846,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चङ्क्रमणं, क्ली, (पुनःपुनरतिशयेन वा क्राम्यतीति । चङ्क्रम + भावे ल्युट् ।) पुनःपुनर्भ्रमणम् । (यथा, भागवते । ३ । २१ । ५० । “नूनं चङ्क्रमणं देव ! सतां संरक्षणाय ते । वधाय चासतां यत्त्वं हरेः शक्तिर्हि पालिनी ॥”) अतिशयभ्रमणम् । इति व्याकरणम् ॥ (यथा, सुश्रुते सूत्रस्थाने १९ अध्याये । “स्थानासनं चङ्क्रमणं यानयानातिभाषणम् ॥”) अनतिदेहपीडाकारकचङ्क्रमणस्य गुणाः । आयु- र्बलमेधाग्नीन्द्रियशुद्धिकारित्वम् । सदोपानद्रहित- पादचङ्क्रमणदोषाः । अनारोग्यत्वम् । अनायुष्य- त्वम् । इन्द्रियदृष्टिनाशित्वञ्च । इति राजवल्लभः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-416-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "चंक्रमण" आता है (2)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें