🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:28:17 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चंचरी
caṃcarī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चंचरी संज्ञा स्त्री॰ [सं॰ चञ्चरकी]
१. भ्रमरी । भँवरी ।
२. चाँचरि । होली में गाने का एक गीत ।
३. हरिप्रिया छंद । इसी को भिखारीदा अपने पिंगल में 'चंचरी' कहते है । इसके प्रत्येक पद में १२ + १२ + १२ + १० के विराम से ४६ मात्राएँ होती हैं । अंत में एक गुरु होता है । जैसे,—सुरज गुन दिसि सजाय, अंतै गुरु चरण ध्याय, चित्त दै हरि प्रियहिं, कृष्ण कृष्ण गावो ।
४. एक वर्णवृत्त का नाम जिसके प्रत्येक चरण में र स ज ज भ र (/?/) होते हैं । इसे 'चंचरा', 'चंचली' और 'विवुधप्रिया' भी कहते हैं । जैसे,—री सजै जु भरी हरी नित वाणि तू । औ सदा लहमान संत समाज में जग माँहि तू । भूलि के जु बिसारि रामहिं आन को गुण गाइहै । चंपकै सम ना हरी जन चंचरी मन भाइहै ।
५. एक मांत्रिक छंद जिसके प्रत्येक पद में २६ मात्राएँ होती हैं । जैसे,—सेतु सीतहि शोभना दरसाइ पंचवटी गए । पाँय लागि अगस्त्य के पुनि अत्रि पै ते विदा भए । चित्रकूट विलोकि कै कै तबही प्रयाग बिलोकियो । भरद्राज बसै जहाँ जिनते न पावन है वियो ।
चंचरी २ संज्ञा पुं॰ [सं॰ चञ्चरिन्] भौंरा [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चञ्चरिन्, m. or चञ्चरी, f. (fr. Intens. √ चर्) a bee, Udbh.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (382,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चंचरी, --चंचरीकः A large black bee; चुलुकयनि मदीयां चेतनां चंचरीकः R. G.; कुंदलताया विमुक्तमकरंदरसाया अपि चंचरीकः । ग्रणयप्ररूढप्रेमभरभंजनकातरभावभीतः ॥ Vb. 1. 4; Vikr. 1. 2; Bv. 1. 48.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0481-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चञ्चरी, स्त्री, पुं, (चञ्चूर्य्यते पुनः पुनरतिशयेन वा चरति भ्राम्यतीति । चर + यङ् लुक् ततो टक् टित्वात् ङीप् च ।) भ्रमरी + यथा, -- “करी वरी भरीति चेद्दिशं सरी सरीति काम् । स्थिरी चरी करीति चेन्न चञ्चुरीति चञ्चरी ॥” इत्यद्भटः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-416-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चंचरी" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें