🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:24:09 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चांद्र
cāṃdra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चांद्र १ वि॰ [सं॰ चान्द्र] [वि॰ को॰ चान्द्री] चंद्रमा संबंधी । जैसे,—चाद्रमांस । चांद्रवत्सर ।
चांद्र २ संज्ञा पुं॰
१. चांद्रायण व्रत ।
२. चंद्रकांत मणि ।
३. अदरख ।
४. मृगशिरा नक्षत्र ।
५. लिंग पुराण के अनुसार प्लक्ष द्रीप का एक पर्वत ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चान्द्र mf(ई)n. (fr. चन्द्र) lunar, Jyot.; VarBṛS.; Sūryas.; Kathās. &c.
composed by Candra, Prauḍh.
चान्द्र m. a lunar month (cf. गौण, मुख्य), L.
the light half of a month, W.
the moon-stone, L.
a pupil of the grammarian Candra, Siddh. on Pāṇ. iii, 2, 26 and vii, 2, 10; Prauḍh.; Vop., Sch.
चान्द्र n. (scil. व्रत) the penance Cāndrāyaṇa (q.v.), Prāyaśc.
(scil. अहन्) Monday, Viṣṇ. lxxviii, 2
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (392,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चांद्र a. (द्री f.) [चंद्रस्येदम् अण्] Relating to the moon, lunar; गुरुकाव्यानुगां बिभ्रच्चांद्रीमभिनभः श्रियं Śi. 2. 2. --द्रः 1 A lunar month. --2 The bright fortnight (शुक्लपक्ष). --3 The moon-stone. --द्रं 1 The vow called चांद्रायण q. v. --2 Fresh ginger. --3 The lunar mansion called मृगशीर्ष. --द्री Moonlight. --Comp. --आख्यं fresh ginger. --भागा the river Chandrabhāgā. --मासः a lunar month. --व्रतिकः one who observes the चांद्रायण vow q. v.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0490-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चान्द्र त्रि० चन्द्रस्येदम् अण् । १ चन्द्रसम्बन्धिनि दिनमासादौ २ तन्माने च । “अर्काद्विनिः सृतः प्राचीं यद्यात्यहरहः शशो । तच्चान्द्रमानमंशैस्तु ज्ञेया द्वादशभिस्तिथिः” सू० सि० “सूर्यात् समागमं त्यक्त्वा विनिसृतः पृथग्भूतः संश्चन्द्रो- ऽहरहः प्रतिदिनं यत् यत्मङ्ख्यामितं प्राचीं पूर्वां [] दिशं गच्छति तत् प्रतिदिनं चान्द्रमानं तत्तु गत्यन्तरां- शमितम् । ननु सौरदिनं सूर्य्यांशेन यथा भवति तथै- तद्रूपैर्भागैः कियद्भिः पूर्णं चान्द्रं दिनं भवतीत्यत आह । अंशैरिति । भागैस्तुकारात् सूर्य्यचन्द्रान्तरोत्पन्नैस्तस्य तद्रूपत्वात् । द्वादशभिर्द्वादशसङ्ख्याकैस्तिथिर्ज्ञेया । एकं चान्द्रदिनं ज्ञेयमित्यर्थः । एतदुक्तं भवति सूर्य्यचन्द्र- योगाच्चान्द्रदिनप्रवृत्तेः पुनर्योगे माससमाप्तेर्भगणान्तरेण चान्द्रो मासस्त्रिंशच्चान्द्रदिनात्मकः । अतस्त्रिंशद्दिनैर्यदि- भगणांशान्तरं तदैकेन किमिति । द्वादशभागैरेकं चान्द्र- दिनम् । “दर्शः सूर्येन्दुसङ्गमः” इत्यभिधानाद्दर्शावधिकमा- सस्य त्रिंशत्तिथ्यात्मकत्वात् तिथिश्चान्द्रदिनरूपेति । अथ चान्द्रव्यवहारमाह” र० न० “तिथिः करणमुद्वाहः क्षौरं सर्वक्रियास्तथा । व्रतोपवासयाश्राणां क्रिया चान्द्रेण गृह्यते” सू० सि० । “तिथिः प्रतिपदाद्या करणं ववादिकमुद्वाहो विवाहः क्षौरं चौलकर्म । एतदाद्याः सर्वक्रिया व्रतबन्धाद्युत्सव रूपा व्रतोपवासयात्राणां नियमोपवासगमनानां क्रिया करणम् । तथा समुच्चयार्थकः । चान्द्रमानेन गृ- ह्यते अङ्गीक्रियते । अथ चान्द्र मासं प्रसङ्गात् पितृमानं चाह” र० ना० । “त्रिंशता तिथिभिर्मासश्चान्द्रः पित्र्यमहः स्मृतम्” सू० सि० “कालेन येनैति पुनः शशीनं क्रामन् भचक्रं विवरेण गत्या । मासः सचान्द्रोऽङ्गयमाः कुरामाः पूर्ण्णेषवः । २९ । ३१ । ५० । स्तत्कुदिनप्रमाणम्” सि० शि० “दर्शान्ते किल शशी रविणा युक्तो भवति । ततोद्वावपि पूर्व्वतो गच्छतः । तयीः शशी शीघ्रगत्वात् प्रत्यहं गत्य- न्तरेणाग्रतो याति । एवं गच्छंश्चक्रकला २१६०० तुल्य- मन्तरं यदाग्रतो याति तदा रविणा योगमेति । तयोः कालयोरन्तरालं चन्द्रमासः । तत्प्रमाणमनुपातेन । चन्द्रार्कयोर्मध्यगती आदौ सम्यक् सावयवे कृत्वा यदि गत्यन्तरेणैकं कुदिनं लभ्यते तदा चक्रकलातुल्येनान्तरेण कियन्तीत्यनुपातेन चान्द्रमासे कुदिनानि लभ्यन्ते । २९ । २१ । ५०” । प्रमिता० । अधिकं गौणचान्द्रशब्दे २७३५ पृ० दृश्यम् । आपस्तम्बः “चन्द्रमाः कृष्ण- पक्षान्ते सूर्य्येण सह युज्यते । सन्निकर्षादथारभ्य सन्नि- कर्षावधिः परम् । चन्द्रार्कयोः रवेर्मासश्चान्द्र इत्यभि- धीयते” विष्णु स० । २ चान्द्रायणव्रते न० । “चान्द्रं कृच्छ्रं तदर्द्धं च ब्रह्मक्षत्रविशां विधिः” प्रा० त० । “चान्द्रं [] चान्द्रायणम्” रघु० । ३ चन्द्रकान्तमणौ पु० हेमच० । ४ चन्द्रसम्बन्धिमात्रे त्रि० स्त्रियां ङीप् “गुरुकाव्यानुगां बिभ्रत् चान्द्रीमभिनभः श्रियम्” माघः । सा च ५ श्वेत- कण्टकार्य्यां राजनि० । ६ आर्द्रके न० राजनि० । ७ मृगशीर्षनक्षत्रे न० तस्य तद्देवताकत्वञ्चाश्लेषाशब्दे ४९७ पृ० उक्तम्
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2912-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चान्द्रं, क्ली, (चन्द्रस्य इदम् । चन्द्र + अण् । यद्वा, चन्द्राय चन्द्रलोकप्राप्तये इदम् ।) चान्द्रा- यणम् । इति प्रायश्चित्ततत्त्वम् ॥
चान्द्रः, पुं, (चन्द्रस्यायम् । “तस्येदम् ।” ४ । ३ । १२० । इत्यण् ।) चन्द्रकान्तमणिः । इति हेमचन्द्रः । ४ । १३३ ॥ चान्द्रमासः । इति शब्दरत्नावली ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-442-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें