🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:10:33 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चारी
cārī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चारी १ वि॰ [सं॰ चारिन्] [वि॰ स्त्री॰ चारिणी]
१. चलनेवाला । जैसे, — आकाशचारी ।
२. आचरण करनेवाला । व्यवहार करनेवाला । जैसे, स्वेच्छाचारी । विशेष— इस शब्द का प्रयोग हिंदी में प्रायः समास में ही होता है ।
चारी २ संज्ञा पुं॰
१. पदाति सैन्य । पैदल सिपाही ।
२. संचारी भाव ।
चारी ३ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰] नृत्य का एक अंग । विशेष— श्रृंगार आदि रसों का उद्दीपन करनेवाली मधुर गति को चारी कहते हैं । किसी किसी के मत से एक या दो पैरों से नाचने का ही नाम चारी है । चारी के दो भेद हैं— एक भूचारी, दूसरा आकाशचारी । भूचारी २६ प्रकार की होती है । यथा— समनखा, नूपुरबिद्धा, तिर्यङमुखी, सरला, कातरा, कवीरा, विश्लिष्ट, रथचक्रिका, पांचिरेतिका, तलदर्शनी, गज- हस्तिका, परावृत्ततला, चारुताड़िता, अर्द्ध मंडला, स्तंभक्रीडनका, हरिणत्रासिका चारुरेचिका, तलोर्द्वत्ता, संचारिता, स्फूरिका, लघितजंघा, संघटिता, मदालशा, उत्कुंचिता, अतितिर्यककु चिंता, और अपकु चिंता । मतांतर से भूचारी १६ प्रकार की होती है — समपादस्थिता, विद्धा, शकवर्द्धिका, बिकाधा, ताड़िता, आबद्धा, एड़का, क्रीडिता, उरुवृत्ता, द्वंदिता, जनिता, स्पंदिता, स्पदितावती, समतन्वी, समोत्सारितघट्टिता और उच्छृवंदिता । आकाशचारी १६ प्रकार की होती हैं — विपेक्षा, अधरी, अघ्रिता डिता, भ्रमरी, पुरुःक्षेपा, सूचिका, अपक्षेपा, जंघापती, विद्धा, हरिणप्लुता, उरुजंघांदोलिता, जंघा, जंघनिका, विद्युत्कांता, भ्रमरिका और दंडपार्श्र्वा । मतांतर से—विभ्रांता, अतिक्राता, अपक्राता, पार्श्वक्रातिका, उदर्ध्वजानु, दोलोदवृत्ता, पादोदवृत्ता, नुपुरपादिका, भुजंगभासिका, शिप्ता, आविद्धा, ताला, सूचिका, विद्युत्क्रांता, भ्रमरिका और दंडपाटा ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चारी f. a particular step (in dancing)
a trap, snare, HPariś. i, 353.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (393,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चारी स्त्री चारो गतिभेदोऽस्त्यस्या अच् गौरा० ङीष् । गतिभेदयुक्तनृत्यक्रीडायां सङ्गी० दा० तद्भेदलक्षणादि- कमुक्तं यथा “न हि चारीं विना नृत्ये नृत्यस्याङ्ग” प्रवर्त्तते । शृङ्गा- रादिरसानान्तु भावोद्दीपनकारिकाम् । माघुर्य्योद्वर्त्तना नृत्ये चारी चारुगतिर्मता” । अन्येतु “एकपादप्रचारो यः सा चारी न निगद्यते । पादयोश्चारणं यच्च सा चारी- ति निगद्यते । करणानां समायोगः खण्डकः परिकी- र्त्तितः । त्रिभिः खण्डैश्चतुर्भिर्व्वामण्डलं समुदाहृतम् । समनखा नूपुरविद्धा तिर्य्यङ्मुखी सरला च । कातरा च कुवीरा च विश्लिष्टा रथचक्रिका । पार्ष्णिरेचि- तका तलदर्शिनी गजहस्तिका । परावृत्ततला चास- ताडिताप्यर्द्धमण्डला । स्तम्भक्रीडनिका मृगत्रा- सिका चारुरोचिका । तलोद्वृत्ता सञ्चरिता स्फुरिका- पि तथैवच । लङ्घिञङ्घा सङ्घटिता स्यादथैव मदालसा । उत्कुञ्चिता तिर्य्यगूर्द्ध्वं कुञ्चिता चापकुञ्चिता । षड्विंशति र्भौमचार्य्य इत्याख्याता मनीषिभिः” । अन्ये तु । “सम पादस्थिता विद्धा शकटस्यार्द्धिकापि च । विय्याघा ताडिताऽऽबद्धा एकैका क्रीडिता तथा । ऊरुवृत्ता छ- न्दिता च जनिता स्पन्दिता तथा । स्पन्दितावत् सम- तन्वी समोत्सारितघट्टिता । उच्छन्दिता च विज्ञेया श्चार्य्यः षोढश भूमिगाः । इति भूमिचारी । आकाश चारी यथा “चारीश्चाकाशगा वक्ष्ये विक्षेपा त्वधरी तथा । अङ्घिताडिता भ्रमरी पुरःक्षेपा च सूचिका । [] अपक्षेपा जङ्घावर्त्ता विद्धा च हरिणप्लुता “ऊकज- ङ्घान्दोलिता च जङ्घाजङ्घालिका तथा । विद्युत्क्रान्ता भ्रमरिका दण्डपार्श्वेति षोडश” । अन्थे तु । “विभ्रान्ता- तिक्रान्ताऽपक्रान्ता च पार्श्वक्रान्तिका । ऊर्द्धजानुर्दोल- पादोद्वृत्ता नूपुरषादिका । भुजङ्गनासिका क्षिप्ताऽऽविद्धा ताला च सूचिका । विद्युत्क्रान्ता भ्रमरिका दण्डपादा तथैव च । आकाशचारिका एताः षोडशैव निरूपिताः” । एताष्वेव भूमिचारीष्वप्यन्तरभेदोऽस्ति । “तिर्य्यक्चारी ऊर्द्ध्वचारी अधश्चारी ति ता ऊहनीयाः । “तैलाभ्यक्तेन गात्रेण लब्धाहारो जितश्रमः । स्तम्भे वा भित्तिदेशे वा प्रथमं ताः प्रयोजयेत् । रूक्षाहारं तथाम्लञ्च भुक्त्वा तां न समाचरेत् । नृत्ये पादस्य विन्यासश्चारी सैवाभिधीयते । शृङ्गारादिरसानान्तु मवेद्दीपनकारणम् । माधुर्य्यभूयसा नृत्ये हृद्यतालत्रयान्विताः । नियतार्द्धविशेषाणां चारी सञ्चारतो भवेत्” स० दामो० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2920-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चारी, स्त्री, (चारः पदनिक्षेपभेदः गतिभेदो वा अस्त्यस्यामिति । “अर्शआदिभ्योऽच् ।” ५ । २ । १२७ । इत्यच् । ततो ङीष् ।) नृत्याङ्गविशेषः । यथा, -- “न हि चारीं विना नृत्ये नृत्यस्याङ्गं प्रवर्त्तते । शृङ्गारादिरसानान्प्तु भावोद्दीपनकारिका ॥ माधुर्य्योद्वर्त्तना नित्यं चारी चारुगतिर्म्मता ॥” अन्ये तु । “एकपादप्रचारो यः सा चारी तु निगद्यते । पादयोश्चारणं यच्च सा चारीति निगद्यते ॥ करणानां समायोगः खण्डकः परिकीर्त्तितः । त्रिभिः खण्डैश्चतुर्भिर्व्वा मण्डलं समुदाहृतम् ॥ समनखा नूपुरविद्धा तिर्य्यङ्मुखी सबला च । कातरा च कुवीरा च विश्लिष्टा रथचक्रिका ॥ पार्ष्णिरेचितका तलदर्शिनी गजहस्तिका । परावित्ततला चोरुताडिताप्यर्द्धमण्डला ॥ स्तम्भक्रीडनिका हरिणत्रासिका चोरुरेचिका । तलोद्वृत्ता सञ्चरिता स्फुरिकापि तथैव च ॥ लङ्घितजङ्घा सङ्घट्टिता स्यादथ मदालसा । उत्कुञ्चितातितिर्य्यक्कुञ्चिता चापकुञ्चिता ॥ षड्विंशतिर्भौमचार्य्य इत्याख्याता मनीषिभिः ॥” अन्ये तु । “समपादस्थिता वर्णा शकटास्याध्यर्द्धिकापि च । विव्याधा ताडिता बद्धा एडकाक्रीडिता तथा ॥ ऊरुवृत्ता छन्दिता जनितापस्पन्दिता तथा । स्पन्दितावत्समतन्वी समोत्सारितमड्डिता ॥ उच्छन्दिता च विज्ञेयाश्चार्य्यः षोडश भूमिगाः ।” इति भूमिचारी ॥ * ॥ आकाशचारी यथा, -- “चारीश्चाकाशगा वक्ष्ये विक्षेपा त्वधरी तथा । अङ्घ्रिताडिता भ्रमरी पुरःक्षेपा च सूचिका ॥ [] अपक्षेपा जङ्घावर्त्ता विद्धा च हरिणप्लुता । ऊकजङ्घान्दोलिता च जङ्घा जङ्घनिका तथा ॥ विद्युत्क्रान्ता भ्रमरिका दण्डपार्श्वेति षोडश ॥” अन्ये तु । “विभ्रान्तातिक्रान्तापक्रान्ता पार्श्वक्रान्तिका । ऊर्द्घजानुर्दोलपादाद्वृत्ता नूपुरपादिका ॥ भुजङ्गभासिका क्षिप्ताविद्धा ताला च सूचिका । विद्युत्क्रान्ता भ्रमरिका दण्डपादा तथैव च ॥ आकाशचारिका एताः षोडशैव निरूपिताः ॥” एतास्वेव भूमिचारीष्वप्यन्तरभेदोऽस्ति तिर्य्यक्- चारी ऊर्द्ध्वचारी अधश्चारीति ता ऊहनीयाः ॥ “तैलाभ्यक्तेन गात्रेण लध्वाहारो जितश्रमः । स्तम्भे वा भित्तिदेशे वा प्रथमं ताः प्रयोजयेत् ॥ रूक्षाहारं तथाम्लञ्च भुक्त्वा तां न समाचरेत् । नृत्यपादस्य विन्यासश्चारी सैवाभिधीयते ॥ शृङ्गारादिरसानान्तु भवेद्दीपनकारणम् । माधुर्य्यो भूममा नित्यं हृद्यतालत्रयान्विता ॥ नियतोऽङ्गविशेषाणां चारी सञ्चारतो भवेत् ॥” इति सङ्गीतदामोदरोक्तचारीलक्षणम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-445-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें