🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:34:16 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चिति
citi
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चिति संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. चिता ।
२. समूह ढेर ।
३. चुनने या इकट्ठा करने की क्रिया । चुनाई ।
४. शतपथ ब्राह्मण के अनुसार अग्नि का एक संस्कार ।
५. यज्ञ में ईंटो एक संस्कार । इष्ट संस्कार ।
६. दीवार में ईंटो की चुनाई । ईंटो की जोड़ाई ।
७. चैतन्य ।
८. दुर्गा ।
९. दे॰ चित्ती ।
१०. समझ । बोध (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. चिति f. a layer (of wood or bricks &c.), pile, stack, funeral pile, TS. v; ŚBr. vi, viii; Pāṇ. iii, 3, 41; Mn. iv, 46; MBh. &c. (metrically ˚ती, Hariv. 2227 and 12360)
N. of ŚBr. xiii
collecting, gathering, W.
a heap, multitude, Prab. ii, 17
an oblong with quadrangular sides, W. (cf. इध्म-; अमृत- and ऋषि-चिति.)
N. of a plant (v.l. -चित्ति), Kauś.
2. चिति f. (only dat. ˚तये, Ved. inf.) understanding, VS.
चिति m. the thinking mind, Devīm. v, 36; Prab.
चिति See √ 4. चित्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (394,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चितिः f. [चि-आघारे क्तिन्] 1 Collecting, gathering. --2 A heap, multitude, quantity. --3 A layer, pile, stack. --4 A funeral pile. --5 An oblong with quadrangular sides. --6 The understanding. --m. The thinking mind.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0492-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चिति स्त्री चि + आधारे क्तिन् । १ चितायाम् तत्कर- णदेशादिः का० श्रौ० २५ । ७ । १५ । सूत्रोक्तो यथा “वितानं साधयित्वा समे बहुलतृणेऽन्तराग्नौ चितिं चिनोति” १५ सू० वितानसाधनमग्नीनां यथादेशस्थापनं कृत्वा समे तृणबहुले देशेऽन्तराग्नौ काष्ठैः चितिं चिनो- ति” कर्कः “पूर्वतरम् उद्धृत्य क्षीरिणीः पुरुषाहूतीः” १६ सू० “पुरुषआह्वानं यासामोषधीनाम् ताउद्धृत्य” देव० “क्षीरयुक्ताः पुरुषाहूतीः पुरुषनाम्नीः पुंलिङ्गशब्दा- भिधेयाः अर्काद्याः” कर्कः । “विशाखाशराश्मगन्धापृश्नि पर्ण्यध्यण्डाश्च” १७ सू० “उद्धृत्येति वर्त्तते विशाखा दूर्वा शरोमुञ्जः पृश्निपर्णी माषपर्णी अध्यण्डा ढणढ- णिक्वा” देव० “अश्वगन्धा आसन्धिः पृश्निपर्णी लक्ष्मणेत्य परे अध्यण्डा च व्रह्ममाण्डूकीति निगमे” कर्कः “चिति- वच्च” कात्या० श्रौ० २१ । ३ । २१ “देशो भवति तद्गुणयुक्त इत्यर्थः । स चितिवत् मृतस्य दाहार्थं यादृशैः काष्ठै- श्चितिर्विहिता तादृशे देशे” कर्कः । भावे क्तिन् । २ समूहे मेदि० । अग्न्यादेः ३ चयने संस्कारभेदे । अग्नि- चयनप्रकारः शत० ब्रा० ७ । १ । १ । १ । “गार्हपत्यं चेब्यन् पलाशशाखा व्युदूहति अवस्यति ह्यैतद् गार्ह- पत्यं चिनोति इत्यादिके” विस्तरेणोक्तः । चीय- तेऽस्याम् आधारे क्तिन् अग्निचयनाधारे ४ इष्टकाभेदे तासामुपधानादि संस्काराः शत० व्रा० ८ । १ । १ । १ । “प्राणभृत उपदधाति । प्राणा वै प्राणभृतः प्राणा- नेवैतदुपदधाति ताः प्रथमायां चितावुपदधाति” “एषोऽ- ग्नेर्यत् प्रथमा चितिः पुरस्तात्तत् प्राणानुपादधाति तस्मा- दिमे पुरस्तात् प्राणाः इत्यादिके उक्ता दृश्या” । “प्रथमो- त्तमयोः पादमात्रीरतिरिक्ताः” कात्या० श्रौ० १७ । ७ । २९ । “प्रथमोत्तमयोश्चित्योरतिरिक्ता सा पादमात्री भवति नातोऽतिरिक्ता चेति” कर्कः प्रथमापञ्चम्योः अतिरिक्ता या महत्य इष्टकास्ताः पादमात्रीरुपदधाति” स० व्या० । ५ कु- ड्यस्थ्येष्टकादीनां समूहविशेषे । इष्टकामानेन चितिमान- ज्ञानोपयोगिव्यवहारः चितिव्यवहारः । स च लीला० दर्शितो यथा चितौ करणसूत्रं सार्द्धवृत्तम् । “उच्छ्रयेण गुणितं चितेः किल क्षेत्रसम्भवफलं घनं भवेत् । इष्टिका- घनहृते घने चितेरिष्टिकापरिमितिश्च लभ्यते । इष्टि- कोच्छ्रयहृदुच्छ्रितिश्चितेः स्युः स्तराश्च दृषदां चितेरपि । [] उदाहरणम् । अष्टादशाङ्गुलं दैर्घ्यं विस्तारो द्वाद- शाङ्गुलः । उच्छ्रितिस्यङ्गुला यासामिष्टिकास्ताश्चितौ किल । यद्विस्तृतिः पञ्चकराष्टहस्तं दैर्घ्यं च यस्यां त्रिकरोच्छ्रितिश्च । तस्यां चितौ किं फलमिष्टिकानां सङ्ख्या च का ब्रूहि कति स्तराश्च । न्यासः । इष्टिकायाः घनहस्तमानं ३/६४ चितेः क्षेत्रफलम् ४० । उच्छ्रयेण गुणितं चितेर्घनफलम् १२० । लब्धा इष्टिका सङ्ख्या २५६० । स्तरसङ्ख्या २४ । एवं पाषाणचयेऽपि । “चितेः कपि” पा० कपि परे दीर्घः एकचितीकः “पञ्च- चितिकोऽग्निः” इत्यादौ छन्दसि न दीर्घः । चाय--दीप्तौ क्तिन् चिभावः । ६ चैतन्ये स्वयंप्रकाशे चिच्छब्दार्थे स्त्री “आश्रयत्वविषयत्वभागिनी निर्विशेषचितिरेव केवला” “संक्षे पशारी० । ७ दुर्गायाम् । “चितिश्चैतन्यभा- वाद्वा चेतना वा चितिः स्मृता । महान् व्याप्य स्थिता सर्वान् महा वा प्रकृतिर्म्मता” देवीभाग० पु० ४५ अ० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2932-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चितिः, स्त्री, (चीयतेऽस्यामग्निरिति । चि + अधि- करणे क्तिः ।) चिता । (यथा, भागवते । ४ । २८ । ५० । “चितिं दारुमयीं चित्वा तस्यां पत्युः कलेवरम् ॥”) समूहः । इति मेदिनी । ते, १८ ॥ दुर्गा । यथा, “चितिश्चैतन्यभावाद्वा चेतना वा चितिः स्मृता । महान् व्याप्य स्थिता सर्व्वं महा वा प्रकृति- र्म्मता ॥” इति देवीपुराणे ४५ अध्यायः ॥ * ॥ भित्तिस्थेष्टिकादिसङ्ख्याज्ञानार्थाङ्कविशेषः । यथा, चितौ करणसूत्रं सार्द्धवृत्तम् । “उच्छ्रयेण गुणितं चितेः किल क्षेत्रसम्भवफलं धनं भवेत् । इष्टिकाघनहृते घने चिते- रिष्टिकापरिमितिश्च लभ्यते ॥ इष्टकोच्छ्रयहृदुच्छ्रितिश्चितेः स्युः स्तराश्च दृषदां चितेरपि ॥ [] उदाहरणम् । अष्टादशाङ्गुलं दैर्घ्यं विस्तारो द्बादशाङ्गुलः । उच्छ्रितिस्त्र्यङ्गुला यस्यामिष्टिकास्ताश्चितौ किल ॥ यद्विस्तृतिः पञ्चकराष्टहस्तं दैर्घ्यञ्च यस्यां त्रिकरोच्छ्रितिश्च । तस्यां चितौ किं फलमिष्टिकानां सङ्ख्या च का ब्रूहि कतिस्तराश्च ॥ इष्टिकायाः घनहस्तमानम्(३/६४)चितेः क्षेत्र- फलम् ४० । उच्छ्रयेण गुणितं चितेर्घनफलम् १२० । लब्धा इष्टिकासङ्ख्या २५६० । स्तरसङ्ख्या २४ । एवं पाषाणचयेऽपि । इति चितिव्यवहारः ॥” इति लीलावती ॥ (इष्ट्यङ्गविशेषः । यथा, मार्क- ण्डेये । २२ । ९ । “चितयस्तत्र कर्त्तव्या नान्तरिक्षगता यतः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-447-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें