🕉️ 22 November 2026, Sunday · 05:19:22 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चित्ररथ
citraratha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चित्ररथ १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. सूर्य ।
२. एक गंधर्व का नाम जो कश्यप और दक्ष कन्या मुनि के पुत्र थे । विशेष—चित्ररथ कुबेर के सखा माने जाते हैं । ये गंधर्वराज, अगारपर्ण, दग्धरथ और कुबेरसख भी कहलाते हैं ।
३. श्रीकृष्ण के पुत्र गद के एक पुत्र का नाम ।
४. महाभारत के अनुसार अग देश के एक राजा का नाम ।
५. एक यदुवंशी राजा जो विष्णु पुराण के अनुसार रुषद्रु और भागवत क े अनुसार विशदगुरु के पुत्र थे ।
६. महाभारत के अनुसार ऋषदगुरु नामक राजा के एक पुत्र ।
चित्ररथ २ वि॰ विचित्र रथवाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चित्र—रथ (˚त्र-), mfn. having a bright chariot (Agni), RV. x, 1, 5
चित्र—रथ m. the sun, L.
the polar star (Dhruva), BhP. iv, 10, 22
N. of a man, RV. iv, 30, 18
the king of the Gandharvas, AV. viii, 10, 27; MBh.; Hariv.; Vikr.; Kād.; BhP.
N. of a king, TāṇḍyaBr. xx, 12; Pañcat.
of a king of the Aṅgas, MBh. xiii, 2351
of a descendant of Aṅga and son of Dharma-ratha, Hariv. 1695 ff.; BhP. ix, 23, 6
of a snake-demon, Kauś. 74
of a son (of Gada or Kṛṣṇa, Hariv. 9193; of Uṣadgu or Ruśeku, MBh. xiii, 6834; Hariv. 1971; BhP. ix, 23, 30; of Vṛṣṇi, 24, 14 and 17; of Gaja, v, 15, 2; of Supārśvaka, ix, 13, 23; of Ukta or Uṣṇa, 22, 39)
of a prince of Mṛttikāvatī, MBh. iii, 11076 (cf. BhP. ix, 16, 3)
of a Sūta, R. ii, 32, 17
of an officer, Rājat. viii, 1438
of a Vidyā-dhara, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (397,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चित्ररथ पु० चित्रोरथोऽस्य । १ सूर्य्ये २ गन्धर्वभेदे च मेदि० । स च गन्धर्वः कश्यपात् मुनिनाम्न्यां दक्षकग्यायां बभूव यथाह “भोमोग्रसेनौ चेत्युपक्रमे “भीमश्चित्ररथश्चैव विख्यातः सर्वविद्वशी” इत्युपक्रमे “इत्येते देवगन्धर्वा मौनयाः परिकीर्त्तिताः” भा० आ० ६५ अ० । इत्युक्तम् स च अङ्गारपर्णनामा अर्ज्जुनेन च तस्य दग्धरथ- त्वात् दग्धरथनामा बभूव यथाह भा० आ० १७० अ० । “गन्धर्व उवाच, “जितोऽहं पूर्वकं नाम सुञ्चाम्यङ्गार- पर्णताम् । न च श्लाध्ये बलेनाङ्ग नाम्नाद्य जनसं- सदि । साध्विमं लब्धवांल्लाभोयोऽहं दिव्यास्त्रधारिणम् । गान्धर्व्या माययेच्छामि संयोजयितुनर्ज्जुन! । अस्त्रा- ग्निना विचित्रोऽयं दग्धोमे रथ उत्तमः । सोऽहं चित्र- रथो भूत्वा नाम्ना दग्धरथोऽभवम्” । [] “गन्धर्वाणां चित्ररथः” गीता । “सागराणां नदीनाञ्च मेघानां वर्षितस्य च । गन्धर्वाणामधिपतिं चक्रे चित्र- रथं विभुः” हरिव० ४ अ० । तस्य गन्धर्वाधिपत्य मुक्तम् । २ नदीभेदे स्त्री ३ उषद्गोः पुत्रे पु० चैत्ररथिशब्दे दृश्यम् । चित्ररथमधिकृत्य कृतो ग्रन्थः अण् । चैत्ररथ भारतस्यादिपर्वान्तर्गतेऽवान्तरपर्वणि । तच्च पर्व आदि- पर्वणि १६५ अवधि १८३ अध्यायपर्य्यन्तम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2947-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चित्ररथः, पुं, (चित्रो रथो यस्य ।) सूर्य्यः । गन्धर्व्वविशेषः । इति मेदिनी । थे, २८ ॥ शेषस्य [] पर्य्यायः । गन्धर्व्वराजः २ अङ्गारपर्णः ३ कुवेर- सखः ४ दग्धरथः ५ । (यथा, महाभारते । १ । १७१ । ३७ -- ३९ । गन्धर्व्व उवाच । “जितोऽहं पूर्व्वकं नाम मुञ्चाम्यङ्गारपर्णताम् । न च श्लाधे बलेनाङ्ग ! न नाम्ना जनसंसदि ॥ साध्विमं लब्धवाँल्लाभं योऽहं दिव्यास्त्रधारिणम् । गान्धर्व्व्या माययेच्छामि संयोजयितुमर्ज्जुनम् ॥ अस्त्राग्निना विचित्रोऽयं दग्धोमे रथ उत्तमः । सोऽहं चित्ररथो भूत्वा नाम्ना दग्धरथोऽभवम् ॥”) स तु मुनिनाम्न्यां दक्षकन्यायां कश्यपौरसा- ज्जातः । इति महाभारते । १ । ६५ । ४३ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-450-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें