🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:49:26 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चिर
cira
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चिर १ वि॰ [सं॰] बहुत दिनों का । दीर्घकालवर्ती । जैसे,—चिर- काल, चिरायु । उ॰—हो एहु सतंत पियहिं पियारी । चिर अहिवात असीस हमारी ।—तुलसी (शब्द॰) । यौ॰—चिरकमनीय चिरकुमार = ब्रह्मचारी । आजीवन अवि- वाहित । उ॰—चिरकुमार भीष्म की पताका ब्रह्मचर्य दीप्त ।—अनामिका, पृ॰ ५८ । चिरनवीन = सदा नया रहनेवाला । उ॰—उज्ज्वल, अधीर और चिरनवीन । —अनामिका, पृ॰ ५८ । चिरपोषित = जिसका पोषण, रक्षण बहुत काल तक किया गया हो । चिरकाल से रक्षित अथवा पालित । उ॰—अपनी ही भावना की छायाएँ चिरपोषित ।—अनामिका, पृ॰ ७० । चिरप्रतीक्षित = जिसकी प्रतीक्षा बहुत दिनों से की जा रही हो । उ॰—उसके बाद चिरप्रतीक्षित औ चिरकमनीय, उसके स्वप्न और जागरण की आराध्य देवी ।—वो दुनिया, पृ॰ १२ । चिरसमाधि = (१) सदा से समाधिस्थ । बहुत काल से प्रसुप्त । उ॰—चिरसमाधि में अचिर प्रकृति जब तुम अनादि तब केवल तम ।—अनामिका, पृ॰ ३१ । (२) मृत्यु ।
चिर २ क्रि॰ वि॰ बहुत दिन । अधिक समय तक । दीर्घकाल तक । जैसे, चिरस्थायी । चिरजीवी । उ॰—चिर जीवहु सुत चारि चक्रवर्ती दशरत्थ के ।—तुलसी (शब्द॰) । यौ॰—चिरायु । चिरकाल । चिरकारी । चिरक्रिय । चिरजात । चिरजीवी । चिररोगी । चिरलब्ध । चिरशांति । चिरसंगी ।
चिर ३ संज्ञा स्त्री॰ तीन मात्राओं का गण जिसका प्रथम वर्ण लघु हो ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चिर mfn. (√ 1. चि?) long, lasting a long time, existing from ancient times, MBh. xii, 9538; Śak.; Megh.; Kathās.
˚रं कालम्, during a long time, Hariv. 9942
˚रात् कालात्, after a long time, R. iii, 49, 50
चिर (अम्), n. (Pāṇ. vi, 2, 6) delay (e.g. गमन-, ‘delay in going’, Kāś.; किं चिरेण, ‘wherefore delay?’, R. iv f.; MārkP. xvi, 80; पुरा चिरात्, ‘to avoid delay’, ŚBr. ix)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (398,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चिर a. [चि-रक्] Long, lasting a long time, existing from a long time, old; चिरविरहः चिरकालः चिरमित्रं &c. --रं A long time. Note.--The singular of any of the oblique cases of चिर may be used adverbially in the sense of ‘long’, ‘for a long time,’ ‘after a long time,’ ‘long since,’ ‘at last,’ ‘finally;’ न चिरं पर्वते वसेत् Ms. 4. 60; ततः प्रजानां चिरमात्मना धृतां R. 3. 35, 62; Amaru. 79; कियच्चिरेणार्यपुत्रः प्रतिपत्तिं दास्यति Ś. 6; R. 5. 64; प्रीतास्मि ते सौम्य चिराय जीव R. 14. 59; Ku. 5. 47; Amaru. 3; चिरात्सुतस्पर्शरसज्ञतां ययौ R. 3. 26; 11. 63, 12. 87; चिरस्य वाच्यं न गतः प्रजापतिः Ś. 5. 15; चिरे कुर्यात् Śat. Br. --Comp. --आयुस् a. long-lived. (--m.) a god. --आरोधः [] a protracted siege, blockade. --उत्थ a. existing for a long time. --कार, --कारिक, --कारिन्, --क्रिय a. acting slowly, delaying, tarrying, dilatory. --कालः a long time. --कालिक, --कालीन a. {1} of long standing, old, long-continued. {2} chronic (as a disease). --जात a. born long ago, old. --जीविन् a. long-lived (--m.) {1} an epithet of seven persons who are considered to be ‘deathless’; अश्वत्थामा बलिर्व्यासो हनुमांश्च बिभीषणः । कृपः परशुरामश्च सप्तैते चिरजीविनः ॥. {2} N. of Viṣṇu. {3} a crow. {4} N. of two plants जीवक &c. शाल्मलि. --पाकिन् a. ripening late. --पुष्पः the Bakula tree. --मित्रं an old friend. --मेहिन् m. an ass. --रात्रं a period of many nights, a long time. ˚उषित a. having lodged for a long time. --विप्रोषित a. long banished, a long sojourner. --सूता, --सूतिका a cow that has borne many calves. --सेवकः an old servant. --स्थ, स्थायिन्, --स्थित a. lasting, long, enduring, continuing; durable.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0495-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चिर न० चि--रक् । १ दीर्घकाले । २ तद्वर्त्तिनि पदार्थे ति० । लघ्वादौ (।ऽ) त्रिकले गणे शब्दार्थचि० “दीर्घसूत्री चिर- क्रियः” अमरः । चिरजीवी चिरकारी चिरकालादि ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2951,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चिरं, व्य, (चि + बाहुलकात् रक् ।) दीर्घ- कालः । तत्पर्य्यायः । चिराय २ चिररात्राय ३ चिरस्य ४ । इत्यमरः ॥ चिरेण ५ चिरात् ६ चिरे ७ । इति भरतः ॥ चिरतः ८ । इति शब्दरत्नावली ॥ (यथा, मनुः । ४ । ६० । “नैकः प्रपद्येताध्वानं न चिरं पर्व्वते वसेत् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-452-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें