🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:24:11 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चूडामणि
cūḍāmaṇi
🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
सिर पर पहनी मणि (2.6.103) शिरोरत्न
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चूडा—मणि m. a jewel worn by men and women on the top of the head, MBh. i, 4628; vii, 826; R. &c.
ifc. the (gem, i.e. the) best or most excellent of Kathās. cxxiii, 235; Dhūrtas. i, 3; Vop.
the seed of Abrus precatorius, L.
a metre of 4 × 7 syllables
an eclipse of the sun on a Sunday or an eclipse of the moon on a Monday, Hcat. i, 3; GarP.
a particular way of foretelling the future, ccv
N. of wk. on astron.
of another on music
of a Kṣatriya, Hit. iii, 9, 01
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (401,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चूडामणि पु० चूडास्थितोमणिः शा० त० । १ शिरःस्थेरत्ने अमरः । “चूडामणीकृतविधुर्वलयीकृतवामुकिः” सि० मु० । “चूडामणिभिरुद्घृष्टपादपीठं महीक्षिताम्” रघुः । चूडायां मणिरिवास्य । २ काकमाचिकाफले मेदि० । ३ ग्रहणविशेषे यथा गारुडे । “सूर्य्यग्रहः सूर्य्यवारे सोमे सोमग्रहस्तथा । चूडामणिरयं योगस्तत्रानन्तं फलं स्मृतम् । अन्यस्माद् ग्रहणात् कोटिगुणमत्र फलं लभेत्”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2960,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चूडामणिः, पुं, (चूडा शिरोभूषणं मुकुटकिरीटा- दिकम् । तत्र स्थितो मणिः । शाकपार्थिवादिवत् समासः ।) शिरोरत्नम् । (यथा, महाभारते । १ । ११९ । ३८ । “ततश्चूडामणिं निष्कमङ्गदे कुण्डलानि च ॥” चूडायामग्रभागे मणिरिव यस्य ।) काकचिञ्चा- फलम् । इति मेदिनी । णे, ९४ ॥ योगविशेषः । (स तु ग्रहणकाले एव भवति ।) यथा गारुडे । “सूर्य्यग्रहः सूर्य्यवारे सोमे सोमग्रहस्तथा । चूडामणिरयं योगस्तत्रानन्तं फलं स्मृतम् । अन्यस्माद्ग्रहणात् कोटिगुणमत्र फलं लभेत् ॥” इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ शुभाशुभगणनाविशेषः । तस्य विवरणं गरुड- पुराणे २०५ अध्याये द्रष्टव्यम् ॥ * ॥ वङ्ग- देशीयपण्डितानामुपाधिश्च ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-458-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चूडामणि" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें