🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:28:25 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चूलिका
cūlikā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
कान की जड़ (2.8.38)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चूलिका संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. चूलका ।
२. नाटक का एक अंग जिसमें नेपथ्य से किसी घटना के हो जाने की सूचना दी जाती है । विशेष— संस्कृत साहित्यके नियमानुसार रंगशाला पर युद्ध या मृत्यु आदि का दृश्य दिखलाना निषिद्ध है; इसलिये उसकी सूचना नेपथ्य से हो जाया करती है । संस्कृत के नाटककार भवभूतिकृत वीरचरित नाटक में इस प्रकार की एक चूलिका है । उसमें नेपथ्य से कहा जाता है — 'राम ने परशुराम पर विजय पा ली है; अतः हे विमानपर बैठनेवालो, आप लोग मंगलगीत आरंभ करें' ।
३. मुर्गे की कलँगी (को॰) ।
४. हाथी की कनपटी या कर्णमूल (को॰) ।
५. धनुष का सिरा या ऊपरी भाग (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चूलिका f. (इका) a cock's comb, VarBṛS. lxiii, 1 (ifc.)
the root of an elephant's ear (चूडिका, Gal.)
the top of a column, CūlUp. (चूडिका, Sch.)
summit, Siṃhās.
N. of a metre (also चूडिका)
of several additional parts of Jain texts
the hinting of a matter or event by those behind the curtain, Daśar. i, 58 and 61; Sāh.; Pratāpar.
चूलिका f. See ˚लक.
चूलिका f. of ˚लक.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (401,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चूलिका [चुल् समुच्चंये ण्वुल् पृषो˚ दीर्घः] 1 The crest or comb of a cock. --2 The root of an elephant's ear. --3 (In dramas) The hinting or indication of the occurrence of any event by characters behind the stage; अंतर्जवनिकासंस्थैः सूचनार्थस्य चूलिका S. D. 310; e. g. in the beginning of the 4th act of Mv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0498-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चूलिका स्त्री चुल--समुच्चये ण्वुल् पृषो० दीर्घः । १ हस्ति- कर्णमूले, २ नाटकाङ्गभेदे च “अर्थोपक्षेपकाः पञ्च वि- ष्टम्भकप्रवेशकौ । चूलिकाङ्कावतारोऽथ स्यादङ्क- मुखमित्यपि” सा० द० । “अर्थोपकक्षेप नाटका- ङ्गानि विभज्य “अन्तर्जवनिकासंस्थैः सूचनार्थस्य चूलिका” इति लक्षितम् । यथा वीरचरिते चतुर्थाङ्क- स्यादौ “भो भो वैमानिकाः प्रवर्त्तन्तां रङ्गमङ्गलानी- त्यादि” रामेण परशुरामोजितः इति नेपथ्ये पात्रैः सूचितम् । “अंशुलताजालजटिलचूलिकानाम्” काद० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2961,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चूलिका, स्त्री, (चोलयति सन्निहितचर्म्ममांस- राशिं उन्नयतीति । चुल + ण्वुल् + कापि अत इत्वञ्च । पृषोदरात् दीर्घत्वे साधुः ।) हस्तिकर्ण- मूलम् । इत्यमरः । २ । ८ । ३८ ॥ नाटकाङ्गविशेषः । इति मेदिबी । के, ९० ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-459-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें