🕉️ 20 November 2026, Friday · 10:23:04 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

छायापाद
chāyāpāda
🟢 वाचस्पत्यम्
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
छायापाद पु० छायायाः शङ्कुच्छायाया पाद इव द्वादशाङ्कलशङ्कोच्छायापादमाने । मासभेदे मध्याह्ने त संख्याभेदः तेन च दिनमानज्ञानं चाह” ज्यो० त० “अर्काङ्गुला तु सूच्यग्र्या काष्ठी द्व्यङ्गुलमूलिका । शव संज्ञा मवच्चैव तच्छायां परिकल्पयेत् । मध्याह्नही रादित्ययुक्तैश्छायाङ्गुलैर्हरेत् । षटपूरितदिवादर लब्धं दण्डादिकं भवेत् । पूर्व्वाह्णच्छाययातीतं प ह्णच्छाययैध्यकम् । शून्यैकरामवाणेभदिशोरुद्राः ३ । ५ । ८ । १० । ११ । क्रमोत्क्रमैः । आषाढादिषु म छाया माध्याह्निकी भता । न्मयनांशजमासान्ते व्यु [] क्रमेणादितो बुधैः । संख्योक्तान्यदिने भागहारे वृद्धी- तरे तथा” । प्रकारान्तरन्तु, “पञ्चाव्धिरामयुग्मैक शून्यैकयुग्मवह्नय । चतुःपञ्चर्त्तवो) ५, ४, ३, २, १, ० । १, २, ३, ४, ५, ६, माघात् छायापादा दिनार्द्धके । अयनां- शजमासान्ते विपादगणनक्रमात् । दिने दिने भाग- हारो मध्यच्छायापदे मतः । अङ्घ्रेः षष्टांशको व्यङ्घ्रि रङ्गुलेर्व्यङ्गुलिस्तथा । मद्यूनं द्विशतं हीनं मध्य- पादैश्च षडगुणैः । छायापादैश्च मध्योनैः षड्युतैर्द्वि- गणैर्हरेत् । ग्राह्यमादिपदार्द्ध तु लब्धा दण्डा गतैष्यकाः । प्राक् पश्चिमदिनार्द्धात्तु शेषात् षष्टिगुणात्पलम्” । इदञ्च देशभेदविषयं स्थूलं च सूक्ष्मन्तु सू० सि० उक्त तच्च छायाशब्दे दृश्यम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2997-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें