🕉️ 19 November 2026, Thursday · 07:49:25 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जंबुक
jaṃbuka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जंबुक संज्ञा पुं॰ [सं॰ जम्बुक] [स्त्री॰ जंबुकी]
१. बड़ा जामुन । फरेंदा ।
२. श्योनाक बृक्ष ।
३. सुवर्ण केतकी । केबड़ा ।
४. श्रृगान । गीदड़ ।
५. वरुण ।
६. एक वृक्ष ।
७. टेंटू का पेड़ । सोना पाढ़ा ।
८. स्कंद का एक अनुचर ।
९. नीच व्याक्ति । निम्न कोटि का आदमी । [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जम्बुक m. a jackal, MBh.; R.; Pañcat. &c.
a low man, Cāṇ.
Eugenia Jambos, L.
a kind of Bignonia, L.
N. of Varuṇa, L.
of an attendant in Skanda's retinue, MBh. ix, 2576
of a Śūdra, xii, 153, 67 (शम्ब्˚, C)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (412,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जंबु(बू)कः (की f.) 1 A jackal. --2 A low man. --3 The rose apple tree. --4 An epithet of Varuṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0507-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जम्बुक पु० जम्बु इव कायति वैक । (गोलावजाम) इति ख्याते १ वृक्षे । २ नीचे त्रि० ३ श्योनाके राजनि० । स्वार्थे क । ४ जम्बुशब्दार्थे । ५ शृगाले पुंस्त्री० । “गृध्राः कङ्का बलाः श्येनावायसा जम्बुकास्तथा” भा० द्रो० ९७ अ० । स्त्रियां जातित्वात् ङीष् । “मत्स्यमांसपरिभ्रष्टा किं जम्बुकि! निरीक्षसे” उद्भटः । ५ कुमारानुचरभेदे । “शृणु नामानि चाप्येषां येऽन्ये स्कन्दस्य सैनिकाः” इत्युपक्रमे “सञ्चारकः कोकनदी गृध्रपत्रश्च जम्बुकः” भा० श० ४९ अ० । दीर्घमध्येऽपि तदनुचरे तत्रैवाध्याये चासवक्त्रश्च जम्बूकः शाकवक्त्रश्च कञ्जलः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3043,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जम्बुकः, पुं, (जमतीति । जमु भक्षणे + “मृगय्वा दयश्च ।” उणां १ । ३८ । इति कुप्रत्ययेन निपा- तनात् साधुः । ततः स्वार्थे कन् ।) शृगालः । (यथा, महाभारते । १ । १४१ । ४६ । “एवं तेषु प्रयातेषु जम्बुको हृष्टमानसः । खादति स्म तदा मांसमेकः सन्मन्त्रनिश्चयात् ॥”) वरुणः । (जम्बु इव कायतीति । कै + कः ।) वृक्षविशेषः । गोलापजाम इति भाषा ॥ नीचे त्रि । इति शब्दरत्नावली ॥ श्योणाकप्रभेदः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (सुवर्णकेतकी । यथा, -- “केतकः सूचिकापुष्पो जम्बुकः क्रकचच्छदः । सुवर्णकेतर्का त्वन्या लघुपुष्पा सुगन्धिनी ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे मागे ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-513-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जंबुक" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें