🕉️ 19 November 2026, Thursday · 05:54:23 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जंभ
jaṃbha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जंभ संज्ञा पुं॰ [सं॰ जम्भ] दाढ़ । चौभर ।
२. जबड़ा ।
३. एक दैत्य का नाम जो महिषासुर का पिता था और जिसे इंद्र ने मारा था । उ॰—इंद्र ज्यों जंभ पर, बाड़ौ सुअंभ पर रावण सदंभ पर रघुकुलराज है ।—भूषण (शब्द॰) । यौ॰—जंभद्धिष । जंभभेदी । जंभरिपु = इंद्र का नाम ।
४. प्रह्लाद के तीन पुत्रों में से एक ।
६. जंबीरी नीबू ।
७. कंधा और हँसली ।
८. भक्षण ।
९. जम्हाई ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जम्भ m. a tooth, eye-tooth, tusk, (pl.) set of teeth, mouth, jaws, RV.; VS. xi, 79 (du.), xv, 15; AV. iii, 27, 1-6
swallowing, RV. i, 37, 5
(˚भ) one who crushes or swallows (as a demon), AV. ii, 4, 2; viii, 1, 16; Kauś.
(g. शिवादि) N. of several demons (conquered by Viṣṇu or Kṛṣṇa, MBh. iii, v, vii; Hariv.; by Indra, MBh.), MBh. i, 2105; iii, 16365; Hariv. 13227; BhP. viii, 10, 21
a leader of the demons in the war against the gods under Indra, MārkP. xviii, 16
N. of a son (of Prahrāda, Hariv. 12461; of Hiraṇya-kaśipu, 12914)
of the father-in-law of Hiraṇya-kaśipu, BhP. vi, 18, 11
of Sunda's father, R. i, 27, 7
Indra's thunderbolt, Gal.
a charm (?), MBh. v, 64, 20
= ˚भिन्, L.
a quiver, L.
a part, portion, L.
जम्भ cf. कु-, तपुर्., तिग्म-, तृष्ट-, वीलु-
सु-जम्भ and अन्तर्-जम्भ [cf. γαμϕηλαί.]
जम्भ See √ 1. जभ्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (412,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जंभः [जभ्-अच्-नुम्] 1 The jaws (usually in pl.). --2 A tooth. --3 Eating. --4 Biting asunder. --5 A part, portion. --6 A quiver. --7 The chin. --8 Yawning, gaping. --9 N. of a demon killed by Indra. --10 One who devours a demon. --11 Explanation, interpretation. --12 The citron tree. --Comp. --अरातिः, --द्विष्, --भेदिन्, --रिपुः epithets of Indra. --अरिः {1} fire. {2} Indra's thunderbolt. {3} Indra.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0507-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जम्भ पु० जम--अच्--नुम् । १ दैत्यभेदे । करणे घञ् । २ दन्ते कर्म्मणि घञ् । ३ जम्बीरे । भावे घञ् । ४ सक्षणे मेदि० । कर्म्मणि घञ् । ५ अंशे । करणे घञ् । तूणे ६ हनौ च हेमच० । जम्भदैत्यश्च महिषासुरपिता । स च इन्द्रात् पराजयमासाद्य महादेवं प्रसाद्य त्रैलोक्यविजयिपुत्ररूप- वरप्राप्तौ गृहे गमनात् प्रागेव नारदोपदेशात् इन्द्रेण युद्धायाहूतः स्नानच्छलेन सरोऽवगाहकाले महिषीं दृष्ट्वा तस्यां गर्भमाधाय इन्द्रेण युद्धं कृतवान् तेन निपातितश्च तत्कथा मार्क० पु० दृश्या । कालिकापु० ६१ अ० तस्य रम्भेतिनामेति भेदः । अन्योऽपि तन्नामाऽसुरो विष्णुनाहतो यथोक्तं मा० व० १०२ अ० । “असुरश्च महेष्वासो जम्भ इत्यभिविश्रुतः । यज्ञच्छिद्रकरक्रूरस्त्वयैव विनिपातितः” हरिं प्रति देवानामुक्तिः । ७ राव- णानुचरभेदे “पर्वणः पतनो जम्भः खरः क्रोधवशो हरिः । प्ररुजश्चारुजश्चैव प्रघसश्च्रैवमादयः । ततो- ऽभिपतता तेषामदृश्यानां दुरात्मनाम् । अन्तर्द्धानबधं तज्ज्ञश्चकार स विभीषणः” भा० व० २८४ अ० । ८ भक्ष्ये सि० कौ० । तत्र भक्षणे “इति ते कथयन्ति स्म ब्राह्मणा जम्भसाधकाः” भा० उ० ६३ अ० । दन्ते “इमं जम्भसुतं पिबः” ऋ० ८ । ९१ । २ । “जम्भसुतं दन्तैरमिषुतम्” भा० सुजम्भा- हरितजम्भा । जभि--जृम्भायां भावे घञ् । ९ जृम्भ- याञ्च । “जम्भा सुहरिततृणसोमेभ्यः” पा० बहुव्रीहौ अनिच् समा० । सुजम्भा हरितजम्भा तृणं जम्भो भक्ष्यं यस्य तृणजम्भा सोमजम्भा । स्वार्थे क । जम्भक तत्रार्थे जभ--ण्वुल् । जम्भक भक्षके त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3049,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जम्भः, पुं, (जम्भते जृम्भते इति । जभि गात्र- विनामे + पचाद्यच् । “रधिजभोरचि ।” ७ । १ ६१ । इति नुम् ।) दैत्यभेदः । (इन्द्र एनं निहत- वान् ॥ अपरो दैत्यविशेषः । विष्णुरेनं जघान । यथा, महाभारते । ३ । १०२ । २४ -- २५ । “असुरश्च महेष्वासो जम्भ इत्यभिविश्रुतः । यज्ञक्षोभकरः क्रूरस्त्वयैव विनिपातितः ॥ एवमादीनि कर्म्माणि येर्षां संख्या न विद्यते । अस्माकं भयभीतानां त्वं गतिर्मधुसूदन ! ॥” प्रह्लादपुत्त्राणामेकतमः । यथा, हरिवंशे । २१८ । ३५ । “प्रह्लादस्य त्रयः पुत्त्रा विक्रान्ताश्च महाबलाः । विरोचनश्च जम्भश्च कुजम्भश्चेति विश्रुताः ॥” राक्षसविशेषः । स तु रावणस्यानुचरः । यथा, महाभारते । ३ । २८४ । रामरावणयुद्धे । २ । [] “पर्व्वणः पूतनो जम्भः खरः क्रोधवशो हरिः ॥” जम्भ्यते भक्ष्यतेऽनेनेति । जम्भ + करणे घञ् ।) दन्तः । यथा, ऋग्वेदे । ८ । ९१ । २ । “इमं जम्भसुतं पिब ।” “जम्भसुतं दन्तैरभि- षुतम् ।” इति तद्भाष्यम् ॥ * ॥ जम्भ्यते भक्ष्यते ऽसौ इति कर्म्मणि घञ् ।) जम्बीरः । (यथा, -- “स्याज्जम्बीरोदन्तशटो जम्भजम्भीरजम्भलाः ॥” इति भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे ॥ * ॥ जम्भ + भावे घञ् ।) भक्षणम् । इति मेदिनी । भे, ४ ॥ (यथा, महाभारते । ५ । ६४ । २० । “इति ते कथयन्ति स्म ब्राह्मणा जम्भसाधकाः ॥”) अंशः । हनुः । तूणः । इति हेमचन्द्रः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-514-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें