🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:29:41 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जह्नु
jahnu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जह्नु संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. विष्णु ।
२. एक राजर्षि का नाम । विशेष—(१) पुराणों के अनुसार जब भगीरथ गंगा को लेकर आ रहे थे, तब जह्नु ऋषि मार्ग में यज्ञ कर रहे थे । गंगा के कारण यज्ञ में विघ्न होने के भय से इन्होंने उनको पी लिया था । भगीरथ जो के बहुत प्रार्थना करने पर इन्होंने फिर गंगा को कान से निकाल दिया था । तभी सें गंगा का नाम जह्नसुता, जाह्नवी आदि पड़ा ।(२) इस शब्द के साथ कन्या, सुता, तनया आदि पुत्रीवाचक शब्द लगाने से गंगा का अर्थ होता है । यौ॰— जह्नुजा । जह्नुकन्या । जह्नुतनया । जह्नुलप्तमी । जह्नुसुता ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जह्नु m. N. of an ancient king and sage (son of Aja-mīḍha, of Su-hotra, of Kuru, of Hotraka; ancestor of the Kuśikas; the Ganges, when brought down from heaven by Bhagī-ratha's austerities, was forced to flow over the earth and to follow him to the ocean and thence to the lower regions in order to water the ashes of Sagara's sons; in its course it inundated the sacrificial ground of Jahnu, who drank up its waters but consented at Bhagī-ratha's prayer to discharge them from his ears; hence the river is regarded as his daughter), MBh. i, xii f.; Hariv.; R. i, 44, 35 ff.; BhP. ix
N. of Viṣṇu, L.
of a Ṛṣi of the 4th Manv-antara, Hariv. 426 (v.l. जन्यु)
of a Himālaya cavern (from which the Gaṅgā is bursting forth), Kād. ii, 473; Hcar. iii
pl. Jahnu's race, AitBr. vii, 18; TāṇḍyaBr. xxi, 12, 2; Pravar. iv, 12.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (416,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जह्नुः N. of an ancient king, son of Suhotra, who adopted the river Gaṅgā as his daughter. [The river Ganges, when brought down from heaven by the austerities of Bhagīratha, was forced to flow over earth to follow him to the lower regions. In its course it inundated the sacrificial ground of king Jahnu, who being angry drank up its waters. But the gods and sages, and particularly Bhagīratha, appeased his anger, and he consented to discharge those waters from his ears. The river is therefore regarded as his daughter, and is styled जाह्नवी, जह्नुतनया, --कन्या, --सुता, नंदिनी &c.; cf. R. 8. 95].
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0510-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जह्नु पु० भरतवंश्ये आजबीढनृपपुत्रे १ नृपभेदे । “भरतस्या- न्वये चैवाजमीढो नाम पार्थिवः । तस्य पुत्रो महा- नासीज्जह्नुर्नाम नरेश्वरः । दुहिडमनुप्राप्ता गङ्गा यस्य महात्मनः” भा० अनु० ४ अ० । गङ्गायास्तद्दुहितृत्वकथा रामा० आदि० ४३ अ० । “यता भगीरथो राजा ततो गङ्गा यशस्विनी । जगाम सरितां श्रेष्ठा भर्वपापप्रणाशिनी । यतो हि यजमानस्य जह्नोरद्भुतकर्म्मणः । गङ्गा संप्लावयामास यज्ञवाटं महात्मनः । तस्यावलेपनं ज्ञात्वा क्रुद्धो जह्नुश्च राघव! । अपिबत्तु जलं सर्वं गङ्गायाः परमाद्भ तम् । ततो देवाः सगन्धर्वा ऋषयश्च सुविस्मिताः । पूजयन्ति महात्मानं जह्नुं पुरुषसत्तमम् । गङ्गां चापि नयन्ति स्म [] दुहिवृत्वे महात्मनः । ततस्तुष्टो महातेजाः श्रोत्रा- भ्यामसृजत् प्रभुः । तस्माज्जह्नुसुता गङ्गा प्रोच्यते जाह्नवीति च” । जह्नोरपत्यमण् ङीप् । जाह्नबी गङ्गा- याम् । “जाह्नवीतीरसम्भूतां मृद मूर्द्ध्ना बिभर्त्ति यः” प्रा० त० । जह्नीरियं अण् वेदे पृषो० ह्रस्वाकार- विपर्वथौ । जह्नावी जह्नुसम्बन्धिन्यां प्रजायाम् । “आ जह्नावीं सुमनसो पराजैः” ऋ० १ । ११६ । १९ । “जह्नावी जह्नोर्महर्षेः सन्धन्धिनी प्रजा” भा० । २ विष्णौ च “सत्कर्त्ता सत्कृतः साधुर्जह्नुर्नारायणो नरः” विष्णुस० । “जनान् संसारादपह्नुते अपनयतीति जह्नुः जहात्य विदुषः स्वभक्तान्नयति परं पदमिति वा” भा० तद्व्युत्- पत्तिर्दर्शिता पृषो० साधु ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3082-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जह्नुः, पुं, (जहातीति । हा + “जहातेर्द्वे अन्त- लोपश्च ।” उणां । ३ । ३६ । इति नुः द्वित्व- मन्तलोपश्च ।) विष्णुः । राजर्षिभेदः । स चन्द्रवंशोद्भवकुरुराजपुत्त्रः । गङ्गागमनकाले येन गङ्गा पीता पुनर्भगीरथप्रार्थनेन ऊरुं भित्त्वा वहिर्निर्गमिता तेन सा जाह्नवीति ख्याता । इति रामायणम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-528-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें