🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:01:18 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जागृ
jāgṛ
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जागृ cl. 2. ˚गर्ति (cf. Pāṇ. vi, 1, 192; cl. 1. ˚गरति, MBh. xii, 7823; 1. sg. irr. ˚गृमि, 6518; 3. pl. जाग्रति, AV. &c. [Pāṇ. vi, 1, 189, Kāś.]; Impv. ˚गृहि, ˚गृतात्, ˚गृतम्, ˚गृत; Subj. ˚गरत्; Pot. ˚गृयात्, or ˚ग्रिय्˚, AitBr. viii, 28 &c.; impf. अजागर् [RV. x, 104, 9]; p. जाग्रत्; rarely Ā. जाग्रमाण, MBh.; pf. Ved. जागार [RV.; AV.], 1. sg. ˚गर [RV. x, 149, 5], p. ˚गृवस् [see s.v.]; pf. class. [Pāṇ. iii, 1, 38; vii, 3, 85; but cf. vi, 1, 8 Vārtt. 1] जजागार or जागरं-चकार; fut. 2nd जाग्रिष्यति, TS. &c. [Ā. R. ii, 86, 4]; fut. 1st ˚रिता, Pāṇ. vii, 2, 10, Vārtt. 1, Pat.; aor. अजागरीत्, vii, 2, 5; Pass. impers. अजगारि, 3, 85; Prec. जागर्यात्, iii, 4, 104, Kāś.) to be awake or watchful, RV.; AV. &c.; to awake, Pañcat. iii, 9, 0/1; Hit. ii, 3, 2/3; to watch over, be attentive to or intent on, care for, provide, superintend (with loc. or loc. with अधि), RV.; AV. &c. (with acc. Caurap.); (said of fire) to go on burning, AV.; Prāyaśc. i, 5; to be evident, W.; to look on W. : Caus. (aor. 2. and 3. sg. अजीगर्, Impv. जिगृतम्, ˚त) to awaken, RV.; जागरयति, (Pāṇ. vii, 3, 85; aor. Pass. impers. अजागरि or ˚गारि, Vop. xviii, 22; xxiv, 6 and 13) id., Hit. ii, 3, 0/1;
जागृ [cf. ἐγείρω; Lat. vigilo.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (417,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जागृ {c2c} P. (जागर्ति, जागरित) 1 To be awake, be watchful or attentive (fig. also); सोऽपसर्पैर्जजागार यथाकालं स्वपन्नपि R. 17. 51; गुरौ षाड्गुण्यचिंतायामार्ये चार्ये च जाग्रति Mu. 7. 13; to sit up during the night; या निशा सर्वभूतानां तस्यां जागर्ति संयमी Bg. 2. 69. --2 To be roused from sleep, awake. --3 To foresee, be provident.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0510-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जागृ निद्राभावे अदा० पर० अक० सेट् जक्षा० । जागर्त्ति जाग्रति अजागरीत् । जागराम्--बभूव आस चकार जजागार । अस्य णपि वृद्धिः तद्भिन्ने ञिति णिति च गुणः विन्भिन्ने सर्वत्र आर्द्धधातुके गुणः । जागर्य्यते अजागरि जागरयति कर्म्मणि अजागरि अजागारि इति भेदः “कुसुमशरमुज्जागरयति” उमटः । जागरकः । जागृविः “जागर्त्ति लोको ज्वलति प्रदीपः” उद्भटः । इन्द्रियादिना बोधे प्रबोधे च । “या निशा सर्व- भूतानां तस्यां जागर्त्ति संयमी । यस्या जाग्रति भूतानि सा निशा पश्यतो मुनेः” गीता । “पन्नगगवीगुम्फेषु चा- जागरीत्” मल्लि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3083,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जागृ, क्ष लु जागरे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (अदां-परं-अकं-सेट् ।) क्ष, जाग्रति । लु, जागर्त्ति । दिशो निरीक्षमाणस्य नास्ति जाग- रतो भयमिति पचादित्वादनि जागर इवाचर- तीति क्वौ शत्रन्तम् । इति दुर्गादासः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-529-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें