🕉️ 21 November 2026, Saturday · 09:57:04 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जाग्रत्
jāgrat
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जाग्रत् mfn. pr. p. √ जागृ, q.v.
जाग्रत् m. waking, Vedāntas. 105; 108; 132; 305.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (417,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जाग्रत् a. 1 Watching, being awake. --2 Attentive, careful, watchful. --3 Clear, bright. --m. Ved. Dreaming in a waking state, daydream.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0510-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जाग्रत् त्रि० जागृ--शवृ । १ जागरणकर्त्तरि २ साबधाने अप्रमत्ते ३ प्रकाशमाने च । “जाग्रत्कलङ्कैरवध्वंसं हस्त- यते च या सुमनसामुल्लासिनी मानसे” चन्द्रालोकः । स्त्रिया ङीप् । जीवानां श्रोत्रादिभिः ४ शब्दादिविषय ज्ञानावस्थाभेदे सा च त्रिधा “प्रमितिर्जागरे जाग्रद्- भ्रमः स्वप्नोऽथ मूढता । पानादिजन्या सुप्तिः स्यादेवं जागरणं त्रिधा” शब्दार्थचि० धृतवाक्यम् । “एवं स जाग्रत्- स्वप्नाभ्यामिदं सर्वं चराचरम्” मनुः । “जाग्रत्स्वप्नः सङ्कल्पः पापः” ऋ० १० । १६४ । ५ । “जाग्रत्स्वप्नावस्थयोः सम्बन्धी पापः” भा० । “जाग्रत् स्वप्नसुषुप्तिधामरहितः प्राप्तः प्रबोधोदयः” प्रबो० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3083,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जाग्रत्, त्रि, (जागर्त्तीति । जागृ + शतृ ।) जाग- रणविशिष्टः । यथा, -- “गङ्गोत्तुड्गतरङ्गसङ्गतजटाजूटाअजाग्रत्फणि- स्फुर्ज्जत्फुत्कृतिभीतिसम्भृतचमत्कारस्फुरत्- सम्भ्रमा ॥” इति काव्यचन्द्रिका ॥ (जागरणम् । यथा, मनौ । १ । ५७ । “एवं स जाग्रत्स्वप्नाभ्यामिदं सर्व्वं चराचरम् । सञ्जीवयति चाजस्रं प्रमापयति चाव्ययः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-529-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें