🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:01:52 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जातु
jātu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जातु अव्य॰ [सं॰]
१. कदाचित् । कभी ।
२. संभवत: । शायद ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जातु ind. (√ जन्? cf. जनुषा, s.v. ˚नुस्) at all, ever, RV. x, 27, 11; ŚBr. ii, 2, 2, 20 (तु), MBh. v, 7071; Pañcat. i, 1, 6 (किं तेनजातेन, what is the use at all of him born?)
[when जातु stands at the beginning of a sentence the verb which follows retains its accent, Pāṇ. viii, 1, 47; in connection with the Pot. and नावकल्पयामि &c. (iii, 3, 147) or with the pr. (iii, 3, 142) जातु expresses censure, e.g. जातु वृषलं याजयेन् न मर्षयामि ‘I suffer not that he should cause an outcast to sacrifice’, Kāś.; जातु याजयति वृषलम् ‘ought he to cause an outcast to sacrifice?’, ib.]
possibly, perhaps, MBh. xii, 6739 (with अपि preceding), Kathās. (also with चिद् following)
some day, once, once upon a time, Kathās.; Rājat. (also with चिद् following). नजातु, not at all, by no means, never, ŚBr. xiv; Mn.; MBh. &c. (also with चिद् following).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (418,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जातु ind. A particle meaning: 1 At all, ever, at any time, possibly; किं तेन जातु जातेन मातुर्यौवनहारिणा Pt. 1. 26; न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति Ms. 2. 94; Ku. 5. 55. --2 Perhaps, sometimes; R. 19. 7. --3 Once, once upon a time, sometime, at some day. --4 Used with the potential mood जातु has the sense of ‘not allowing or putting up with’; जातु तत्रभवान्वृषलं याजयेन्नावकल्पयामि (न मर्षयामि) Sk. --5 Used with a present indicative it denotes censure (गर्हा); जातु तत्रभवान् वृषलं याजयति ibid.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0511-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जातु अव्य० जै--क्षये जन--वा बा० क्तुन् । १ कदाचिदित्यर्थे अमरः । “मनस्तु यं नोज्झति जातु यातु मनोरथः कण्ठपथं कथं सः” नैष० । “न जातु वैनायकमेकमु- द्धृतम्” माघः । “न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति” मनुः २ सम्भावनायां ३ गर्हायाञ्च शब्दर० । गर्हार्थकेन जातुशब्देन योगे अन्यलकारबाधेन सर्वत्र लट् । “जातु निन्दसि गोविन्दमपि निन्दसि शङ्करम्” मुग्ध० । “जातु तत्रभवान् वृषलं याजयति” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3111,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जातु, व्य, (जन + क्तुन् । पृषोदरात् साधुः ।) कदाचित् । इत्यमरः । ३ । ४ । ४ ॥ (यथा, मनुः । २ । ९४ । “न जातु कामः कामानामुपभोगेन शाम्यति । हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्द्धते ॥”) सम्भावितार्थः । (यथा, महाभारते । ५ । १७९ । २२ । “को जातु परंभावां हि नारीं व्यालीमिव स्थिताम् । वासयेत गृहे जानन् स्त्रीणां दोषो महात्ययः ॥”) गर्हार्थः । इति शब्दरत्नावली ॥ (“जातु निन्दसि गोविन्दं जातु निन्दसि शङ्करम् ॥” इति मुग्धबोधव्याकरणम् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-531-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें