🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:23:00 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

जालिनी
jālinī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जालिनी १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. तरोई । घिया ।
२. वह स्थान जहाँ चित्र बनते हों । चित्रशाला ।
३. परवल की लता ।
४. पिड़िका रोग का एक भेद । विशेष—इसमें रोगी के शरीर के मांसल स्थानों में दाहयुक्त फुंसियाँ हो जाती हैं । यह केवल प्रमेह के रोगियों को होता है ।
जालिनी पु २ वि॰ [हिं॰ जालना] जलानेवाली ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जालिनी f. (scil. पिडका) N. of certain boils appearing in the Prameha disease, Car. i, 17, 80 and 83; Suśr. ii, 6, 8 and 10
a species of melon (having a reticulated rind), ib.
a painted room or one ornamented with pictures, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (420,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जालिनी 1 A room ornamented with pictures. --2 A kind of melon (कोषातकी). --3 Certain boils or pustules which appear in the disease called प्रमेह.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0513-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जालिनी स्त्री जाल + अस्त्यर्थे इनि । १ चित्रशालायां हेमच० [] २ कोषातकीपृक्षे राजनि० । षोषातक्यां रत्नमा० । ४ पमेह- रोगिणां पिडकभेदे सुश्रु० । “तत्र वसामेदोभ्यामभिपन्न- शरीरस्य त्रिभिर्दोषेश्चानुगतधातोः प्रमेहिणो दश पिडका जायने । तद्यथा शराविका सर्षपिका कच्छपिका जालिनी विनता पुत्रिणी मसूरिका अलजी विदारिका विद्रधिका चेति । शरावमात्रा तद्रूपा निम्नमध्या शरा- विका १ । गौरसर्षपसंस्थाना तत्प्रमाणा च सर्षणे० । सदाहा कूर्ससंस्थाना ज्ञेया कच्छपिका ३ बुधैः । जालिनी ४ तीव्रदाहा तु मांसजालसमावृता । महती पीडका नीला पिडका विनता५ स्मृता । महत्यल्पाचिता ज्ञेया पिडका सा तु पुत्रिणी ६ । मसूरसमसंस्थाना ज्ञेया सा तु मसूरिका ७ । रक्ता सिता स्फोटवती दारुणा त्वलजी ८ भवेत् । विदारीकन्दवद्वृत्ता कठिना च विदारिका ९ । विद्रधेर्लक्षणैर्युक्ता ज्ञेया बिद्रधिका १० बुधैः” सुश्रुतः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3117-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जालिनी, स्त्री, (जालं चित्रकर्म्मवस्तुसमूहो विद्यतेऽस्यामिति । इनिस्ततो ङीप् ।) चित्र- शाला । इति हेमचन्द्रः । ४ । ६५ ॥ (जालं आनायसदृशद्रव्यं विद्यतेऽस्या इति ।) कोशा- तकी । इति राजनिर्घण्टः ॥ (यथास्याः पर्य्याया भावप्रकाशस्य पूर्व्वखण्डे प्रथमे भागे । “धामार्गवः पीतपुष्पो जालिनी कृतवेधना । राजकोशातकी चेति तथोक्ता राजिमत्फला ॥” घोषातकी । इति रत्नमाला ॥ प्रमेहरोगिणः पीडकाविशेषः । यथा, सुश्रुते निदानस्थाने ६ अध्याये । “तत्र वसामेदोभ्यामभिपन्नशरीरस्य त्रिभिर्दोषैश्चानुगतधातोः प्रमेहिणो दश पीडका [] जायन्ते । तद्यथा, शराधिका सर्षपिका कच्छपिका जालिनी विनता पुत्त्रिणी मसूरिका अलजी विदारिका विद्रधिका चेति ।” “जालिनी तीव्रदाहा तु मांसजालसमावृता ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-533-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें